text:
MỤC LỤC
ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP TRUYỆN CỔ TÍCH
I. ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CHUNG CỦA THỂ LOẠI TRUYỆN CỔ TÍCH
1.1. Định nghĩa truyện cổ tích
1.2. Phân loại truyện cổ tích
1.3. Đặc điểm thi pháp chung của truyện cổ tích – thế giới cổ tích
II. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ
2.1. Nhân vật chính của truyện cổ tích thần kì
2.2. Xung đột trong truyện cổ tích thần kì
2.3. Kết cấu của truyện cổ tích thần kì.
2.4. Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện cổ tích thần kì.
2.5. Những công thức cố định trong truyện cổ tích
III. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH SINH HOẠT
1. Nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt
2. Xung đột trong truyện cổ tích sinh hoạt
3. Kết cấu của truyện cổ tích sinh hoạt
4. Không gian và thời gian nghệ thuật của truyện cổ tích sinh hoạt
5. Thực tại và hư cấu trong truyện cổ tích sinh hoạt
IV. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH VỀ LOÀI VẬT
1. Nhân vật chính trong truyện cổ tích về loài vật.
2. Xung đột trong truyện cổ tích về loài vật
3. Kết cấu của truyện cổ tích về loài vật
4. Thực tại và hư cấu trong truyện cổ tích về loài vật
5. Những công thức cố định trong lời kể của truyện cổ tích về loài vật
ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP SỬ THI ANH HÙNG
1. Khái niệm
2. Phân loại
3. Cơ sở ra đời
4. Bản chất
5. Thi pháp
5.1 Thi pháp nhân vật
5.2 Không gian, thời gian
5.3 Kết cấu
5.4 Ngôn ngữ
THI PHÁP TRUYỆN CỔ TÍCH
I. ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CHUNG CỦA THỂ LOẠI TRUYỆN CỔ TÍCH
1.1. Định nghĩa truyện cổ tích
Truyện cổ tích là loại truyện xuất hiện từ rất xưa, chủ yếu do các tầng lớp bình dân sáng tác, trong đó óc tưởng tượng (bao gồm cả huyễn tưởng) chiếm phần quan trọng.
Có thể có yếu tố hoang đường, kì diệu hoặc không, truyện cổ tích trình bày – với một phong cách thường kết hợp hiện thực với lãng mạn – cuộc sống với những con người trong những tương quan của xã hội có giai cấp (quan hệ địa chủ với nông dân, quan lại với nhân dân; quan hệ gia đình, quan hệ thầy trò,…). Khái quát hiện thực xã hội, truyện cổ tích trình bày con người với tư cách “tổng hòa những quan hệ xã hội”. Nhưng yếu tố lãng mạn phản ánh nguyện vọng, ước mơ của nhân dân – là ở chỗ tác giả không chỉ trình bày cái hiện có mà còn trình bày cái chưa có và cái có thể có. Chính do sự kết hợp hai yếu tố đó trong việc phản ánh hiện thực mà dáng dấp thường thấy của truyện cổ tích là sự trình bày cuộc sống trong trạng thái động của nó, phù hợp với quy luật phát triển nội tại của nó, và phù hợp với nguyện vọng và yêu cầu của nhân dân về cuộc sống đó.
1.2. Phân loại truyện cổ tích
Trong hệ thống phân loại VHDG, truyện cổ tích thường được xác định là một thể loại. Đây là một thể loại lớn gồm ba tiểu loại: truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích về loài vật, truyện cổ tích sinh hoạt (hoặc truyện cổ tích thế sự).
1.3. Đặc điểm thi pháp chung của truyện cổ tích – thế giới cổ tích
Thế giới cổ tích là một sáng tạo độc đáo của trí tưởng tượng dân gian. Ta đều biết là “trong mỗi truyện cổ tích đều có những yếu tố của thực tế”. Nhưng “những yếu tố của thực tế” ấy đã được trí tưởng tượng dân gian cải biến thành một thứ vật liệu, đem nhào nặn trong một chất “phụ gia” đặc biệt gọi là hư cấu (hay “hư cấu kì ảo”), để xây dựng nên một thế giới khác với thế giới thực tại, mà ta gọi bằng “thế giới truyện cổ tích”. Thế giới ấy – dù là ở truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích về loài vật hay truyện cổ tích sinh hoạt – là thế giới không có thực. Các nhà khoa học có thể dựa vào dân tộc học và các khoa học tương cận, quy nó về một thực tại xã hội nào đó, xác định những phương diện nào đó của thực tế, của sinh hoạt đã làm nảy sinh những cốt truyện, những mẫu đề (môtip) ấy, hoặc đã được phản ánh trong những câu chuyện kì lạ ấy. Họ có thể phát hiện và giải mã những hồi ức câm lặng về những thời quá khứ xa xưa hàm chứa trong thế giới ấy. Nhưng điều hấp dẫn người nghe truyện cổ tích, điều có ý nghĩa đối với họ chủ yếu là ở chính cái thế giới cổ tích ấy, chứ không phải ở chỗ thế giới ấy phản ánh thực tế nào.
II. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ
2.1. Nhân vật chính của truyện cổ tích thần kì
2.1.1. Truyện cổ tích thần kì (cũng như truyện cổ tích về loài vật, truyện cổ tích sinh hoạt) chỉ có một số kiểu nhân vật chính nhất định. Đó là:
- Người em út (Lang Liêu trong Sự tích bánh chưng, bánh giầy, người em trong Hai anh em và Cây khế,…),
- Người con riêng (Tấm trong Tấm Cám, cậu bé trong Sự tích chim đa đa,…),
- Người mồ côi (Chử Đồng Tử trong truyện Chử Đồng Tử, Thạch Sanh trong truyện Thạch Sanh,…),
- Người mang lốt vật (Sọ Dừa trong truyện Sọ Dừa, Cóc trong Lấy vợ cóc,…),
- Người đi ở (anh trai cày trong Cây tre trăm đốt, cô gái đi ở trong Sự tích con khỉ,…),
- Người dũng sĩ (Thạch Sanh – người mồ côi cũng là dũng sĩ diệt chằn tinh và đại bàng, Chàng Hai trong truyện Giết thuồng luồng,…),
- Nhóm người có tài lạ (Ba chàng thiện nghệ, Bốn anh tài, Anh em sinh năm,…).
Mỗi nhân vật trong số những nhân vật trên là tên gọi chung của những nhân vật đồng dạng – những nhân vật có những nét tương đồng căn bản về tính cách, hành động và số phận và thường xuất hiện trong những truyện cổ tích thần kì có cốt truyện đại thể giống nhau. Người ta gọi là kiểu nhân vật.
2.1.2. Phân loại nhân vật chính:
Một số nhà nghiên cứu theo quan điểm xã hội học phân loại nhân vật chính trong truyện cổ tích thần kì theo nguồn gốc xuất thân. Theo tiêu chuẩn này thì nhân vật này được phân thành hai loại:
- Loại có nguồn gốc thần kì (được gọi là nhân vật “cao quý”) được trời phú cho sức mạnh thần kì từ lúc ra đời.
- Loại có nguồn gốc tầm thường (được gọi là nhân vật “thấp hèn”) thường là nông dân, người nghèo khổ, chỉ bộc lộ tài trí phi thường, hoặc được nhân vật trợ thủ thần kì (thần, phật, tiên, thánh,…) ban cho sức mạnh thần kì khi gặp khó khăn thử thách khác thường.
Tuy nhiên, cách phân loại này không hoàn toàn thích hợp với tư liệu truyện cổ tích Việt Nam. Trong truyện cổ tích thần kì Việt Nam không có sự phân biệt rõ nét hai loại nhân vật “cao quý” và “thấp hèn”. Ngoài ra, còn phải kể đến hiện tượng nhiều nhân vật “thấp hèn” được gán cho nguồn gốc “cao quý” hoặc có sự ra đời thần kỳ. Đó là trường hợp của Thạch Sanh trong truyện cùng tên.
Còn có một cách phân loại khác, chia những kiểu nhân vật cổ tích ra làm hai loại:
- Loại nhân vật bất hạnh gồm người em út, người con riêng, người mồ côi, người mang lốt vật, người đi ở,…
- Loại nhân vật kì tài gồm người dũng sĩ và những người có tài lạ.
Cách phân loại này có nhiều giá trị ứng dụng hơn so với cách phân loại nói trên.
2.2. Xung đột trong truyện cổ tích thần kì
2.2.1. Truyện cổ tích thần kì nổi lên hai loại xung đột: xung đột xã hội và xung đột giữa ccon người với những trở lực của thiên nhiên.
- Nếu vấn đề quan hệ của con người với thiên nhiên là đề tài chính của thần thoại và sử thi thì xung đột xã hội là đề tài chính của truyện cổ tích.
- Đề tài về sự xung đột của con người với những trở lực của thiên nhiên trong truyện cổ tích thần kì có thể coi là sự tiếp nối hợp quy luật đề tài về cuộc đấu tranh của con người nhằm tìm hiểu và chế ngự những sức mạnh tự nhiên trong thần thoại và sử thi.
- Hai xung đột: xung đột xã hội và xung đột của con người với thiên nhiên làm nảy sinh một số truyện kết hợp cả hai đề tài ấy. (Truyện Thạch Sanh với hai tình tiết Thạch Sanh- Chằn Tinh, Đại Bàng và Thạch Sanh- Lí Thông, là một ví dụ tiêu biểu).
2.2.2. Khác với truyện cổ tích sinh hoạt và truyện cổ tích về loài vật, xung đột trong truyện cổ tích thần kì luôn luôn được giải quyết nhờ sự can thiệp của các lực lượng thần kì. Nhân vật chính ít nhiều có tính chất thụ động.
Lực lượng thần kì trong truyện cổ tích gắn với tín ngưỡng. Trong truyện cổ tích thần kì của người Việt, lực lượng thần kì bao gồm: những nhân vật thần kì (Thần, Bụt, Tiên,…); những vật có phép màu ( cung tên thần, gươm thần, đàn thần, bút thần, sách ước,…); sự biến hóa siêu tự nhiên ( người hóa thành vật, vật hóa thành người, vật náy hóa thành vật khác, người thế này hóa thành người thế khác,…)…
Lực lượng thần kì cũng có thể chia thành hai loại: lực lượng thần kì trợ thủ của nhân vật chính ( phía thiện chính nghĩa) và lực lượng thần kì đối thủ của nhân vật chính hay đối thủ thần kì (phía ác, phi nghĩa).
2.3. Kết cấu của truyện cổ tích thần kì.
2.3.1. Truyện cổ tích thường được xây dựng theo một số sơ đồ chung nhất định. Cơ sở để xác lập sơ đồ kết cấu truyện cổ tích là những hành động của nhân vật chính. Có thể phác thảo sơ đồ kết cấu của truyện cổ tích thần kì dân tộc Việt như sau:
I. Phần đầu: nhân vật chính xuất hiện.
- Mô típ a: sự xuất thân thấp hèn ( loại nhân vật bất hạnh)
- Mô típ b: sự ra đời thần kì ( loại nhân vật kì tài )
II. Phần giữa: cuộc phiêu lưu của nhân vật chính trong “ thế giới cổ tích”.
1. Ra đi
-Mô típ a: rời nhà đi nơi xa.
- Mô típ b: bước vào tình huống, hoàn cảnh khác thường.
2. Gặp thử thách, lực lượng thù địch.
- Mô típ a: gặp nhiều (thường là ba ) thử thách, địch thủ.
- Mô típ b: gặp một thử thách, địch thủ.
3. Chiến thắng thử thách, lực lượng thù địch.
- Mô típ a: nhờ trợ thủ thần kì.
- Mô típ b: bằng tài trí, lòng tốt.
III. Phần kết: Đổi đời hay là sự thay đổi số phận trong “thế giới cổ tích”.
- Mô típ a: thưởng (cho nhân vật chính) và phạt ( đối với kẻ ác, lực lượng thù địch).
- Mô típ b: nhân vật chính được đền bù, được giải thoát khỏi sự bất hạnh,…nhờ sự biến hóa siêu nhiên.
2.3.2. Qua phác đồ trên, có thể thấy một vài nét riêng của kết cấu truyện cổ tích thần kì của người Việt, so với kết cấu của truyện cổ tích thần kì của các dân tộc khác. Đồng thời cũng nhận rõ hơn những nét chung của kết cấu truyện cổ tích thần kì của các dân tộc như: tính chất trọn vẹn của câu chuyện kể về số phận, cuộc đời nhân vật chính; tính chất phiêu lưu của cuộc đời nhân vật chính, vai trò không thể thiếu của yếu tố thần kì,…
2.4. Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện cổ tích thần kì.
2.4.1.Trong truyện cổ tích thần kì, hành động được triển khai trên hai bình diện không gian và thời gian: bình diện không gian – thời gian trực tiếp liên hệ đến nhân vật chính và bình diện không gian – thời gian liên quan đến những lực lượng thù địch của nhân vật chính và những trợ thủ thần kì của nó.
Bình diện thứ nhất là nói về cuộc đời nhân vật chính. Từ hành động đầu tiên của nhân vật chính cho đến chiến thắng và cuộc kết hôn của nó, nhiều sự kiện đã diễn ra; nhân vật đã qua những không gian rộng lớn, từ xứ sở này đến xứ sở khác, đến tận nơi cuối đất cùng trời thậm chí xuống cõi âm, xuống thủy phủ, lên cõi tiên,…nhưng thời gian, với nó, như ngưng đọng – nó không già đi, không thay đổi.
Những lực lượng thù địch của nhân vật chính và những trợ thủ của nó sông trên bình diện không gian – thời gian khác. Ở đây, thời gian trôi chậm rãi đối với nhân vật chính nhưng mau lẹ đối với những yêu quái, ma ác, quỷ thần và những trợ thủ thần kì. Con đường nhân vật đi từ vương quốc của yêu quái đến thế giới người xa lắc xa lơ. Nhưng yêu quía truy đuổi nhân vật chính cũng đuổi kịp rất nhanh. Mâu thuẫn về không gian – thời gian ấy được “điều chỉnh” bởi những trợ thủ thần kì, bởi vì những vai này cũng sống trong cùng thời gian như lực lượng thù địch của nhân vật chính. Hư cấu nảy sinh từ đầu mối ấy.
2.4.2. Thời gian truyện cổ tích gắn với tri giác về tiết tấu câu chuyện kể. Hệ thống trùng lặp (tức là sự nhắc lại từ, câu, đẳng âm) là chỉ báo về tính “một hồi” hay “nhiều hồi” của chuỗi hành động. Chính chúng tạo ra tiết tấu của thời gian truyện cổ tích.
2.4.3. Như vậy, thời gian của truyện cổ tích là dòng chảy của chuỗi hành động của nhân vật chính – nó chậm chạp hay gấp gáp là do động thái của nhân vật chính; bình diện không gian – thời gian trực tiếp liên hệ đến nhân vật chính, do đó, được coi là chủ thể; tất cả phục vụ cho việc khắc họa cuộc đời nhân vật chính.
2.5. Những công thức cố định trong truyện cổ tích
Có ba loại công thức cố định trong truyện cổ tích: những công thức mở đầu, những công thức kết thúc và những công thức trần thuật.
2.5.1. Công thức mở đầu:
Mỗi dân tộc đều có một vài kiểu công thức mở đầu dùng chung cho những câu chuyện cổ tích của mình. Truyện của người Việt thường mở đầu bằng công thức “Ngày xửa ngày xưa, ở một làng kia, có một,…”. Truyện các dân tộc thiểu số anh em mở đầu bằng những công thức như “Ngày xưa, vào cái thời chim chích nuốt con sóc, con sóc nuốt con cầy…có một…” (Thái); “Ngày xưa, lúc chiếc bánh giầy còn biết thổi kèn, đánh trống, người Hmông còn chưa biết may quần áo, chưa có vàng bạc, chưa có nhẫn đeo tay…” (Hmông);…Những công thức ấy đều có chung một đặc điểm hình thức, biểu thị tính chất đặc biệt cổ xưa, ám chỉ tính chất “dường như có thể có” của câu chuyện kể.
Chức năng cơ bản của công thức mở đầu là đưa người nghe từ dòng thời gian của cuộc đời hàng ngày vào thời gian của câu chuyện kể, tách rời sinh hoạt hiện tại và, sau đó, như theo một phép màu, nhập thân vào “thế giới cổ tích”.
2.5.2. Công thức kết thúc
Truyện cổ tích người Việt thường kết thúc: “Từ đó, dân Việt mới có tục ăn trầu…” (Sự tích trầu, cau, vôi); “Ngày nay, những con sam thường đi cặp đôi, lúc nào con sam đực cũng ôm lấy con sam cái ở dưới nước, như khi chồng ôm vợ để bay qua biển” (Sự tích con sam),…Công thức này đưa ra một “dấu vết xưa còn lại” – một tục lệ, một sự vật,... – làm bằng chứng cho “tính chất có thật” của câu chuyện kể.
2.5.3. Những công thức trần thuật
Những công thức trần thuật đa dạng hơn những công thức mở đầu và kết thúc. Đó là những công thức về thời gian, những công thức miêu tả đặc điểm nhân vật, những công thức miêu tả hoàn cảnh tình huống,…
III. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH SINH HOẠT
1. Nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt
a) Nhân vật chính trong truyện cổ tích khá đa dạng:
- Nhân vật đức hạnh: người mẹ hiền, người con thảo (Mẹ hiền, con thảo), người vợ, người chồng tình nghĩa (Nghĩa cũ tình nay, Mài dao dạy vợ,…), người dân lương thiện (Người ăn mía và người chủ vườn,…).
- Nhân vật xấu xa: đứa con bất hiếu (Đứa con trời đánh,…), người vợ, người chồng bất nghĩa (Đồng tiền Vạn Lịch,…), người bạn bất lương (Sinh con rồi mới sinh cha, sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông,…), kẻ lừa đảo để lấy vợ giàu (Dì phải thằng chết trôi, tôi phải đôi sấu sành,…).
- Nhân vật mưu trí (trí xảo): (Trạng Quỳnh, Nói dối như Cuội, Em bé thông minh, Phân xử tài tình,…)
- Nhân vật khờ khạo (ngốc): (Đặt lờ trên ngọn cây, Thằng chồng khờ, Chàng ngốc được kiện, Trạng Lợn,…)
b) Các kiểu nhân vật của truyện cổ tích gồm hai cặp nhân vật đối nghịch: cặp nhân vật của truyện cổ tích sinh hoạt gồm hai cặp nhân vật đối nghịch: cặp nhân vật đức hạnh và nhân vật xấu xa, cặp nhân vật mưu trí và nhân vật khờ khạo.
Khác với truyện cổ tích thần kì, trong cơ cấu nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt đã xuất hiện loại nhân vật “tiêu cực” (nhân vật xấu xa và nhân vật khờ khạo). Về điểm này, có đôi điều cần lưu ý:
- Một là, trong truyện cổ tích chỉ có một nhân vật chính hoặc không bao giờ có hai nhân vật chính đối lập nhau. Cho nên, mỗi cặp nhân vật đối nghịch nói trên không bao giờ xuất hiện trong cùng một truyện vì cả hai đều là nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt .
- Hai là, cần hiểu khái niệm “nhân vật tích cực”, “nhân vật tiêu cực”của truyện cổ tích sinh hoạt theo quy ước của đề tài.
+ Đối với nhóm truyện về đề tài đạo đức: “nhân vật tích cực”, “nhân vật tiêu cực” được xác định bằng tiêu chuẩn đạo đức. Ví dụ: trong truyện “Người ăn mía và người chủ vườn”, cả hai nhân vật: người ăn mía và người chủ vườn đều là nhân vật tích cực; trong truyện Đứa con trời đánh thì nhân vật “tiếc gà chôn mẹ” là nhân vật tiêu cực.
+ Đối với nhóm truyện về đề tài trí khôn, “nhân vật tích cực”, “nhân vật tiêu cực” được xác định theo tiêu chuẩn trí khôn. Ví dụ: Trạng Quỳnh trong truyện “Trạng Quỳnh”, Cuội trong truyện “Nói dối như Cuội”,…là những nhân vật mưu trí, trí xảo, do đó đều là “nhân vật tích cực”. Cũng theo quan niệm trên, “nhân vật tiêu cực” của những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài trí khôn là nhân vật khờ khạo. Dù nó không có biểu hiện xấu xa về mặt đạo đức nhưng vì do nó ngốc và do ngốc nghếch mà luôn gặp thất bại nên nó được coi là “nhân vật tiêu cực”.
2. Xung đột trong truyện cổ tích sinh hoạt
a) Truyện cổ tích sinh hoạt của người Việt tập trung khai thác hai đề tài lớn: đề tài đạo đức (nhân vật trung tâm là nhân vật đức hạnh và nhân vật xấu xa) và đề tài trí khôn (nhân vật trung tâm là nhân vật mưu trí và nhân vật khờ khạo)
- Những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài đạo đức thường chỉ đơn giản là những câu chuyện kể mang tính chất minh họa về những tấm gương kiểu mẫu về phẩm hạnh (hiếu, đễ, tiết, nghĩa,…) hoặc những “tấm gương phản diện” cùng loại. Ở những câu chuyện “đơn tuyến”, hầu như không có xung đột này, vấn đề đạo đức được đặt ra một cách đơn giản, trực diện và ý nghĩa của truyện cũng chỉ giới hạn ở sự giáo dục đạo đức ấy thôi.
- Những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài trí khôn, xung đột là xung đột xã hội. Nói đúng hơn, đó là những câu chuyện kể về cuộc tả xung hữu đột của nhân vật mưu trí với đám cường hào, qaun lại, thậm chí với ca vua chúa, cả thần thánh va cả sứ của “thiên triều”.
Thuộc nhóm truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài trí khôn còn có những truyện được gọi bằng cái tên chung là “Phân xử tài tình”. Những truyện này được nhân dân các dân tộc ưa thích, trước hết vì xung đột trong truyện tuy chỉ thuộc loại xung đột giữa ngay và gian trong đời thường nhưng là xung đột ở ngay đỉnh điểm, căng thẳng. Vì thế, nó đáp ứng nhu cầu thông thường của những con người bình thường khát khao một chút ly kỳ để tạm quên đi sự tẻ nhạt của đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, nguồn gốc sâu xa của sức hấp dẫn của những truyện “Phân xử tài tình” là ở cách giải quyết những xung đột giữa ngay và gian, giữa người vô tội và kẻ có tội ấy. Trong những ước mơ đã dệt nên truyện cổ tích, có ước mơ tưởng như giản dị hơn cả nhưng, thật ra, là lãng mạn bậc nhất – đó là ước mơ của người dân thường về một nền công lý sáng suốt, công bằng.
b) Như vậy, có thể dễ dàng nhận thấy: xung đột làm nền cho truyện cổ tích sinh hoạt vẫn là xung đột xã hội. Xung đột xã hội trong truyện cổ tích sinh hoạt nhìn chung, đã vượt ra ngoài khuôn khổ của những quan hệ gia đình. Ví dụ: cuộc tả xung hữu đột của Trạng Quỳnh ngay giữa xã hội lớp trên rõ ràng là một biểu hiện sinh động của cuộc đấu tranh của nhân dân chống ách chuyên chế phong kiến.
3. Kết cấu của truyện cổ tích sinh hoạt
Truyện cổ tích sinh hoạt không được xây dựng theo một hoặc một vài sơ đồ kết cấu chung nào. Câu chuyện kể của truyện cổ tích sinh hoạt thường linh động, vì những môtip xã hội và sinh hoạt được dùng làm cơ sở của nó có tính không bền vững. Tuy vậy, về đại thể, người ta vẫn có thể phân biệt hai kiểu kết cấu khác nhau của tiểu loại truyện cổ tích này.
- Kiểu kết cấu “kể sự việc” là kiểu kết cấu được sử dụng rộng rãi trong nhóm truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài đạo đức.
+ Kiểu kết cấu này hết sức đơn giản, tuy cũng kể về một số phận con người nhưng nhân vật thì không có diện mạo, cuộc đời thì chỉ kết ở một sự việc và trong sự việc ấy hầu như không có xung đột trực diện (Ví dụ: “Mài dao dạy vợ, Giết chó khuyên chồng, Cờ gian bạc lận, Đứa con trời đánh,…)
+ Kiểu kết cấu “kể sự việc” cũng được sử dụng phổ biến ở những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài “Phân xử tài tình”. Những truyện này cũng chỉ kể việc, không tả người; thậm chí, nhân vật chính cũng không có số phận dù chỉ là một nét phác đơn sơ (nhưng rành rõ) như ở những truyện kể về “Gương thế sự”. Cố nhiên, nếu tính cách nhân vật cổ tích thể hiện chủ yếu qua hành động (nói chặt chẽ hơn là: chỉ thể hiện qua hành động), thì chính sự việc được kể đã vẽ ra tính cách của nó.
- Kiểu kết cấu “xâu chuỗi”: là kiểu kết cấu tiêu biểu của những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài trí khôn, đặc biệt là nhóm truyện “Trạng”. Đó là những câu chuyện kể về những cuộc phiêu lưu của nhân vật mưu trí và những câu chuyện kể về những cuộc phiêu lưu của nhân vật khờ khạo. Cuộc phiêu lưu của nhân vật mưu trí thì chủ động, tuy đầy ngẫu hứng. Ngược lại, cuộc phiêu lưu của nhân vật khờ khạo thì chỉ là nhắm mắt, đưa chân. Kết quả thành, bại của họ thì người nghe đều biết trước; nhưng thành bại ra sao thì hoàn toàn bất ngờ không ai đoán được. Nhân vật mưu trí và nhân vật khờ khạo của truyện cổ tích sinh hoạt đi phiêu lưu không phải trong “thế giới kì ảo” mà trong một thế giới hết sức gần gũi với thế giới thực tại quanh ta. Nhưng tất nhiên, đó cũng vẫn là “thế giới cổ tích”.
Truyện cổ tích sinh hoạt phiêu lưu, đặc biệt là những truyện kể về nhân vật mưu trí, thường nhiều tình tiết và có dung lượng lớn. Mỗi tình tiết kể về một sự kiện, một cuộc phiêu lưu “nhỏ” kết thành một truyện nhiều “chương hồi” kể về cuộc phiêu lưu “lớn” của nhân vật đóng vai chính xuyên suốt câu chuyện. (Ví dụ: Chuỗi truyện “Ông Ó” gồm khoảng 30 mẫu truyện; chuỗi truyện “Trạng Quỳnh” gồm khoảng 40 mẫu truyện; chuỗi truyện “Trạng Lợn” gồm khoảng 20 mẫu truyện.)
Như vậy, “Xâu chuỗi” là một biện pháp nghệ thuật kết cấu nằm khắc họa rõ nét thêm tính cách nhân vật, nâng cao “tầm vóc” của tính cách ấy
4. Không gian và thời gian nghệ thuật của truyện cổ tích sinh hoạt
Không gian và thời gian “cổ tích” trong truyện cổ tích sinh hoạt rất gần gũi với người kể và người nghe truyện. Bối cảnh sinh hoạt của câu chuyện kể quen thuộc với họ: khung cảnh nông thôn và gia đình nông dân; những chuyện áp bức bóc lột và đời sống xã hội trong làng xã; kẻ buôn bán và chuyện lừa đảo; người học trò và chuyện thi cử; chốn cửa quan và chuyện kiện tụng;…điều này cho phép họ đặt mình vào địa vị nhân vật. Câu chuyện như xảy ra không xa, mà cũng chưa lâu, trong cuộc đời hàng ngày.
5. Thực tại và hư cấu trong truyện cổ tích sinh hoạt
- Ở truyện cổ tích sinh hoạt, thực tế thực tại đã trở thành cái nền của câu chuyện kể. Những môtip xã hội chiếm một vị trí lớn trong truyện cổ tích sinh hoạt. Có những truyện được kể như những câu chuyện mắt thấy tai nghe.
- Ở truyện cổ tích sinh hoạt, hư cấu không mang tính chất hư cấu kì ảo như ở truyện cổ tích thần kì. Một vài truyện sử dụng yếu tố kì dị nhằm thể hiện tư tưởng quả báo, thiên mệnh (“Đứa con trời đánh”, “Chum vàng bắt được”,…) đều khó tránh khỏi vẻ gượng gạo, vì những chi tiết biến hóa siêu nhiên này không có sự hài hòa với bối cảnh sinh hoạt. Hư cấu trong truyện cổ tích sinh hoạt thường được xây dựng trên sự miêu tả phi lí: Câu chuyện kể cho đến một lúc nào đó, hoàn toàn giống như thật; tính hiện thực của nó thậm chí, còn được tô đậm thêm bởi những chi tiết miêu tả cụ thể; nhưng tính chất phi lí bộc lộ khi có sự miêu tả phóng đại một nét tính cách nào đó của nhân vật (thường là ở loại nhân vật “tiêu cực”) hoặc một tình huống khác thường. Tính chất gây cười của nhiều truyện cổ tích sinh hoạt bắt nguồn từ chỗ đó.
IV. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH VỀ LOÀI VẬT
2. Nhân vật chính trong truyện cổ tích về loài vật.
a. Nhân vật chính trong truyện cổ tích về loài vật là các con vật. Theo phân loại tự nhiên, các con vật trong truyện cổ tích về loài vật của người Việt gồm:
- Thú: cọp, voi, chó rừng,…( tại sao cọp ăn thịt người, voi cọp thi tài, chó rừng và cọp,…), trâu, ngựa,…( tại sao trâu không biết nói, trâu và voi, voi ngựa đua nhau, lừa thi tài với ngựa,…), chó, mèo,…(con chó vàng và con chó đen, chuột và mèo,…);
- Chim: diều, cắt, quạ,…(diều với cắt và quạ, diều quạ tranh nhau,…), gà, vịt,…( gà mái gáy, vịt đi xin chân,…), một vài loại chim quen thuộc khác (con cò trắng, gà, vịt và chim khách, chim chìa vôi,…).
- Cá: ( con lươn và con rô, cá chép hóa rồng,…);
- Côn trùng: ( tại sao dơi ăn muỗi, mọt và tò vò, con nhện báo tin,…)
Phần lớn nhân vật chính trong truyện cổ tích về loài vật của người Việt (Kinh) là những con vật nuôi hoặc sống gần gũi với con người.
b. Ở nước ta, các dân tộc anh em, nhất là các dân tộc Tây Nguyên, còn giữ một kho truyện cổ tích về loài vật phong phú và lâu đời hơn cả. Trong kho truyện này, những nhân vật chính là các con vật hoang dã, sống trong rừng, chiếm vị trí đáng kể. Qua những truyện này, ta có thể cảm nhận được một chút dư âm của nguồn truyện kể có tính chất thần thoại về loài vật của người săn bắt và chăn nuôi thời cổ. Đặc biệt, ở đây nổi lên một nhân vật đặc sắc, có thể coi là nhân vật tiêu biểu của truyện cổ tích về loài vật Việt Nam xét chung- chú thỏ nổi tiếng tinh khôn, vai chính xuyên suốt trong những truyện kể về con thỏ của đồng bào Katu, Kadong, Xtiêng, Khơme Nam bộ… Ngay người Kinh cũng có một vài truyện kể về con vật được coi là lắm mưu mẹo này trong “vốn tiết mục” truyện cổ tích về loài vật của mình (con thỏ, con gà và con hổ, con thỏ và con hổ, mưu con thỏ,…). Đó là một con vật nhỏ yếu nhưng dũng cảm, thông minh, mưu trí, đa tài, là người anh hùng cứu tinh của những kẻ yếu gặp tử nạn (thỏ cứu voi già khỏi nanh hổ, thỏ cứu đàn cá và tự cứu mình thoát chết, thỏ cứu dê thoát bị hổ ăn thịt, thỏ cứu người và trừng phạt cá sấu,…), người anh hùng phản kháng bất trị chuyên lừa đánh những kẻ cường bạo (thỏ lừa hổ, thỏ trị cá sấu, thỏ chơi khăm báo,…), người thầy thuốc đầu tiên từng dạy cho loài người biết làm thuốc (con thỏ thầy thuốc ), vị quan tòa giỏi (thỏ nổi tiếng quan tòa, thỏ sử kiện, thỏ sử kiện yêu tinh phải thua,…). Tuy nhiên, có phần khác với nhân vật mưu trí truyện cổ tích sinh hoạt, con thỏ trong truyện cổ tích về loài vật Việt Nam không phải là nhân vật chỉ có mặt “tích cực”, chúng cũng có mặt “tiêu cực”, mặt xấu. Thái độ của người kể và người nghe đối với chúng có tính chất hai mặt, với những mức độ khác nhau- vừa ưa thích, vừa không đồng tình (thỏ bị sên cho một bài học, thỏ chia phần cho rái cá,…).
2. Xung đột trong truyện cổ tích về loài vật
- Truyện cổ tích về loài vật phản ánh cuộc đáu tranh của người thời cổ nhằm tìm hiểu, chi phối, chinh phục các lực lượng tự nhiên. Về mặt này, có lẽ những truyện giải thích nguồn gốc những đặc điểm riêng của một số con vật là tiêu biểu và thú vị hơn cả (Con Cóc là cậu ông trời, Chuột và Mèo, Mọt và tò vò, Tại sao trâu không biết nói, Tại sao dơi ăn muỗi,…). Xung đột giữa con người với loài vật cũng được thể hiện gián tiếp qua môtip gọi là “dư âm của cái thời con người bắt thú về nuôi làm gia súc”.
Tuy nhiên, căn cứ vào những tư liệu hiện có, có thể nói, truyện cổ tích nói chung cũng như truyện cổ tích về loài vật nói riêng không đề cập xung đột trực tiếp giữa con người với loài vật. Dấu vết của xung đột ấy thể hiện ở những môtip rất cổ gắn với tín ngưỡng tôtem (Vật tổ) (như sự sợ hãi tôtem, sự sùng bái tôtem,…) đã trở nên hết sức mờ nhạt hoặc đã bị hiểu lại.
- Xung đột giữa con người với loài vật trong truyện cổ tích về loài vật, với thời gian đã chuyển hóa thành sự xung đột sinh hoạt- xã hội hoặc lồng vào xung đột sinh hoạt – xã hội. Truyện cổ tích về loài vật, theo đặc tính của nó, có khuynh hướng tiếp cận truyện cổ tích sinh hoạt. Trên hướng này, truyện cổ tích về loài vật phân hóa ra hai mảng: truyện cổ tích về loài vật dành cho trẻ em và truyện cổ tích về loài vật dùng cho người lớn. truyện cổ tích về loài vật dành cho trẻ em cũng đã đề cập đến cả những vấn đề xã hội và đạo đức nhưng ở tầm mức mà trẻ em có thể hiểu được. Nếu được kể cho người lớn thường mang ý nghĩa sâu xa về mặt xã hội; các con vật trong truyện được gán những tính cách người và “xã hội loài vật”, trong đó gợi nghĩ đến những qaun hệ xã hội giữa người và người (Kiến, Ong chọi với Cóc, Con Công và làng chim, Cóc và Cá,…)
Nhìn chung, xung đột nổi bật trong truyện cổ tích về loài vật Việt Nam là xung đột giữa kẻ yếu và kẻ mạnh. Ở đây, những con vật nhỏ nhưng gan dạ, mưu trí, lại biết hợp quần luôn luôn thắng những con vật chỉ biết ỷ vào sức mạnh hung bạo. Những truyện kể về chú Thỏ tinh khôn của một số dân tộc nước ta, như đã nêu ở trên, được coi là tiêu biểu nhất cho loại xung đột này.
3. Kết cấu của truyện cổ tích về loài vật
-Hình thức kết cấu phổ biến hơn cả của truyện cổ tích về loài vật là hình thức “truyện kể ngắn – đối thoại”. Với kết cấu này, câu chuyện thường mang dáng dấp một hành động kịch. Độ dài thời gian của hành động thường được biểu thị bằng hệ thống trùng lặp.
- Về mặt kết cấu cũng có thể phân biệt những truyện đơn tình tiết (Thằn lằn trộm chân, Chim Chìa Vôi,…), đa tình tiết (Con Cóc là cậu ông trời gồm: 1/Tình tiết kết đoàn của cóc với ong vò vẽ, Gà và cọp trên đường lên trời, 2/ Tình tiết giao đấu (đấu lực, đấu lí) của Cóc và các “chiến hữu” với trời và quân tướng nhà trời; Con thỏ chài cá gồm: 1/ tình tiết Thỏ rủ heo rừng, nai, trâu rừng, cọp, voi đi chài cá với mình, 2/ Tình tiết Thỏ và năm con vật kia cùng chài cá và lần lượt phơi sấy cá, lần lượt đối phó với Ó đến ăn cá, 3/ Tình tiết thỏ “chia cá” cho năm con vật,…) và những truyện được cấu tạo theo chuỗi (chuỗi truyện về chú Thỏ tinh khôn)
- Không phải tất cả truyện cổ tích về loài vật đều kết thúc có hậu như truyện cổ tích thần kì. Tuy nhiên, những truyện không có kết thúc có hậu không hề có âm điệu bi kịch.
- truyện cổ tích về loài vật có khả năng ngụ ý tiềm tàng. Đây là khả năng tự nhiên của những truyện kể về loài vật. Khả năng này nếu được khai thác một cách có chủ ý sẽ đem lại cho truyện cổ tích về loài vật những ngụ ý xã hội sâu xa, những ý nghĩa giáo huấn rõ ràng. Về mặt kết cấu, dụng ý này biểu hiện ở cách kết thúc câu chuyện kể bằng một bài học, được biểu đạt súc tích bằng một câu nói cô đúc, một câu tục ngữ hoặc một câu vần, vè, đại loại như: “Thành tự đó, Rùa phải đội đá đội đồng, Khốn khổ cái thân” (Rùa đội bia).
4. thực tại và hư cấu trong truyện cổ tích về loài vật
- Với truyện cổ tích về loài vật, hư cấu nảy sinh từ sự thống nhất các mặt đối lập của thế giới người và thế giới loài vật là một không gian, một môi trường. Đó là một thế giới đặc biệt, “quái đản”, không phải thế giới người mà cũng không giống thế giới loài vật – thế giới của những quan niệm thực tế lẫn lộn, trong đó cái không đáng tin có thể được coi là đáng tin. Hư cấu cũng tạo ra sự gần gũi nhau của những hiện tượng loại trừ lẫn nhau: những con vật nói năng phải trò truyện phải tranh cãi với nhau; con Chào mào muốn lấy con chim xanh, Con gà con vịt đi kiện con chim Khách,…
- Nhìn chung, truyện cổ tích về loài vật vẫn giữ được đôi nét về môi trường sinh thái tự nhiên của các con vật trong truyện. Chẳng hạn, truyện kể về con Cóc thì có khung cảnh, đầm, vũng, ao, chuôm,…truyện kể về con Cua, con Cáy thì có bờ sông, bãi bến; truyện kể về con chim sẻ, con tu hú thì con chim sẻ có tổ ở cái lỗ hỏng đòn tay nhà, con tu hú không biết làm tổ thì đậu ngọn tre, cây gạo,…
5. Những công thức cố định trong lời kể của truyện cổ tích về loài vật
Lời kể dân gian của truyện cổ tích về loài vật thường sử dụng một số công thức truyền thống. Đó là những công thức cố định có dạng một câu nói khái quát, một câu tục ngữ hoặc một câu ca vè nhằm rút ra một lời giáo huấn, một ý nghĩa xã hội từ câu chuyện kể hoặc nêu ra một dấu vết xưa còn lại.
Cùng với truyện ngụ ngôn, truyện cổ tích về loài vật được đánh giá là một pho bách khoa sư phạm dân gian. Về mặt nghệ thuật sư phạm, nét đặc sắc nổi bật của nó là ở tính trực quan sinh động, không cần đến những giáo điều khô khan, cao đạo mà vẫn đạt mục đích.
ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP SỬ THI ANH HÙNG
1. Khái niệm
Sử thi là tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn, sử dụng ngôn ngữ có vần, nhịp, xây dựng những hình tượng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng để kể về một hoặc nhiều biến cố lớn diễn ra trong đời sống cộng đồng của cư dân thời cổ đại.
2. Phân loại: Sử thi có hai loại chính: Sử thi thần thoại và sử thi anh hùng
- Sử thi thần thoại kể về sự hình thành thế giới, sự ra đời của muôn loài, sự hình thành các dân tộc và các vùng cư trú cổ đại của họ, sự xuất hiện nền văn minh buổi đầu.
- Sử thi anh hùng kể về cuộc đời và sự nghiệp của các tù trưởng anh hùng. Sử thi anh hùng thường gồm ba đề tài chính: lấy vợ, đánh giặc (chiến tranh) và làm lụng. Trong đó đề tài đánh giặc là đề tài quan trọng hơn cả, là đề tài trung tâm của sử thi anh hùng và thu hút các sự kiện thuộc hai loại đề tài kia. Làm lụng là tiền đề của đánh giặc, lấy vợ là mục tiêu gắn với đánh giặc. Đề tài này có một số kiểu chính:
+ Kiểu đề tài chiến tranh giành lại vợ: Tiêu biểu cho loại này là sử thi Đăm Săn, cốt truyện diễn tiến như sau: Đăm Săn lấy Hơ Nhí, Hơ Bhí - Đăm Săn đánh Mtao Grứ giành lại vợ - Đăm Săn đi làm rẫy - Đăm Săn đánh Mtao Ak giành lại vợ - Đăm Săn đánh Mtao Kuắt giành lại vợ - Đăm Săn đánh Mtao Êa giành lại vợ - Đăm Săn đi lấy nữ thần Mặt trời - Đăm Săn chết, Đăm Săn cháu thay cậu - Kết thúc.
+ Kiểu đề tài chiến tranh đòi nợ và trả thù: Tiêu biểu cho loại này là sử thi Xing Nhã, cốt truyện diễn tiến như sau: Xing Nhã ra đời - Giarơ Bú giết bố Xing Nhã và bắt mẹ chàng làm nô lệ - Xing Nhã gặp nàng Bơra Tang - Bơra Tang nói cho Xing Nhã biết thù xưa, Xing Nhã chuẩn bị trả thù - Gỗn bắt hồn Xing Nhã và cho uống thuốc thần -Xing Nhã đến làng Giara Bú, gặp mẹ và nàng Hbia Blao - Xing Nhã đánh nhau với anh em Giara Bú, kẻ thù bị giết - Kết thúc: Xing Nhã lấy nàng Hbia Blao, Xing Mưn lấy Bơra Tang. Xing Nhã dựng nhà mả cho bố và tổ chức ăn uống linh đình.
+ Ngoài ra còn kiểu đề tài hỗn hợp, vừa có chiến tranh giành lại vợ, vừa có chiến tranh đòi nợ và trả thù: Điển hình cho kiểu này là sử thi Mhiêng: Tiểu phẩm 1: Mhiêng mồ côi trở nên giàu có - Mhiêng cướp Hbia Ling Bang - Mhiêng đánh Mtao Grứ giành lại Hbia Ling Bang - Mhiêng đánh Mtao Ak giành lại vợ -Mhiêng đánh Mtao Mxây giành lại vợ, bị Mtao giết. Tiểu phẩm 2: Prah Đam, cháu Mhiêng ra đời-Prah Đam đánh Mtao Mxây để trả thù-Kết thúc: Prah Đam chiến thắng, cứu sống Mhiêng, tổ chức cho Mhiêng và Hbia Ling Bang cưới nhau lại lần hai rất linh đình.
3. Cở sở ra đời của sử thi anh hùng
Đầu tiên, sử thi anh hùng ra đời dựa trên cơ sở xã hội. Thực tế xã hội thời cổ là xã hội của những cuộc chiến tranh diễn ra quyết liệt, liên miên, dai dẳng giữa các buôn làng, bộ tộc. Trong bối cảnh lịch sử xã hội như thế đòi hỏi phải có một con người hội đủ những tài năng và bản lĩnh phi thường để cùng dân làng, bộ tộc chống lại kẻ thù, bảo vệ cuộc sống của cộng đồng.
Những chuyển biến lớn trong xã hội dẫn đến sự manh nha giai cấp, xuất hiện tầng lớp giàu có, tập trung trong tay một số khá lớn của cải. Cuộc sống êm đềm, hài hòa trong cộng đồng dần dần rạn nứt, báo hiệu sự tan vỡ vì những mâu thuẫn sâu sắc về quyền lợi, dân đến những tranh chấp gay gắt, thậm chí đổ máu giữa các tù trưởng (Đăm Săn, Xinh Nhã,…), giữa kẻ giàu với người nghèo (sử thi Y Ban)
Thêm vào đó là sự vận động, chuyển biến lớn của xã hội đi từ công xã mẫu hệ dần dần phát triển lên thành xã hội cộng đồng rộng lớn. Cụ thể đó là sự vùng lên của lớp người mới chống lại và muốn thoát khỏi sự ràng buộc của những tục lệ của chế độ mẫu hệ và từ đó mà chuyển quyền quản lí gia đình, xã hội từ người đàn bà sang người đàn ông.
Từ trong cuộc sống và trong cuộc đấu tranh xã hội, nhiều khi gay gắt nảy lửa vang động buôn làng ấy nổi lên hình ảnh những con người kiệt xuất, những chàng trai tài ba như Đăm Săn, Xinh Nhã…, những cô gái đảm đang, nhan sắc như Hơ Nhí, Hbia Sun,…Họ tiêu biểu cho sức lức và toàn bộ tài năng ý chí và trí tuệ của toàn bộ cộng đồng. Những con người ấy vừa là kết tinh sức mạnh của tập thể vừa là biểu tượng cho lý tưởng thẩm mĩ và đạo đức của thời đại.
4. Bản chất của sử thi anh hùng
Tinh thần dân chủ, ý thức tập thể, mối quan hệ cộng đồng gắn bó giữa nhân vật anh hùng với nhân dân, đó là những nét đặc trưng nói lên ý nghĩa xã hội sâu sắc và tính nhân văn mạnh mẽ của các bản sử thi.
Mặt khác, tinh thần dũng cảm tuyệt vời, những chiến công vang dội của các nhân vật anh hùng cùng với cảnh sống sung túc rộn tiếng chiêng ngân của buôn làng, đó là những nét đặc trưng nói lên khát vọng mãnh liệt và tiêu chuẩn về phẩm chất đạo đức cao quý của nhân dân. Những phẩm chất đó là những lí tưởng thẩm mĩ của thời đại. Lí tưởng thẩm mĩ của thời đại thể hiện tập trung ở lí tưởng thẩm mĩ của các nghệ nhân kể sử thi, chi phối toàn bộ toàn bộ phương pháp và phong cách sáng tạo nghệ thuật của họ trong sử thi anh hùng.
5. Thi pháp sử thi anh hùng
5.1 Thi pháp nhân vật
5.1.1 Nhân vật trung tâm: Đó chính là những nhân vật anh hùng
- Nhân vật anh hùng là nhân vật đại diện cho lý tưởng cộng đồng.
+ Nhân vật anh hùng trước hết là nhân vật phải đẹp cả hình dáng bên ngoài lẫn phẩm chất bên trong. Tiêu biểu hơn cả là nhân vật Đăm Săn
. Trang phục: “Chàng ta mang chăn choàng trên áo, tay đeo vòng, tay cầm gươm chạm trổ và sắc bén, toàn là đồ dùng của người giàu mới có”.
. Vũ khí: Đăm Săn cũng múa khiên. Múa sát xuống đất thì chỉ còn nghe tiếng nhạc của khiên. Múa trên đầu thì chỉ còn thấy cây kiếp thép quay tít”.
. Ngoại hình Đăm Săn được miêu tả như sau: “…lông mi cong, mặt mũi đỏ hồng như có men rượu nồng”. Vẻ tinh anh, nhanh nhẹn của Đăm Săn được ví: “mắt đen như mắt rắn, long lanh như mắt cá trê, giận dữ như đôi mắt rắn đang ấp trong hang”. Sức mạnh của người anh hùng trong chiến trận được ví như âm thanh của thiên nhiên, vũ trụ: “Đăm Săn múa khiên ở phía tây, gió xoáy về phía đông, múa ở phía nam, gió xoáy về phía bắc làm nghiêng ngả cây đa, cây sung”. Đăm Săn là nhân vật anh hùng bách chiến bách thắng. Trong các trận đánh nhau với các tù trưởng ở trần gian đến các lần xung trận đọ sức với thần linh chàng đều chiến thắng.
. Đời sống tinh thần: luôn có sự đấu tranh giữa việc bắt buộc phải làm nhiệm vụ với không chịu làm nhiệm vụ của người chồng theo tục lệ truyền thống đã quy định; giữa chịu an phận sống với vợ theo nếp đã định sẵn với việc “mở ra con đường theo ý muốn”.
. Hành động và tư tưởng: luôn hướng tới khát vọng muốn trở thành một tù trưởng hùng mạnh, nên Đăm Săn mới chịu lấy hai chị em Hơ Nhí và Hơ Bhí, muốn đi bắt nữ thần mặt trời: “Tôi muốn đi bắt nữ thần mặt trời. Như vậy mới trở thành tù trưởng hết sức giàu mạnh…trên đời không ai bì kịp…Tôi đến đâu núi sẽ vỡ, suối tan”.
. Phẩm chất cao quý của nhân vật là lòng dũng cảm xả thân vì cộng đồng trong việc chiến đấu chống kẻ thù và chinh phục thiên nhiên.
+ Mang vẻ đẹp hài hòa đến mức lý tưởng giữa thể chất và ngoại hình, nên mọi cử chỉ và hành động của nhân vật anh hùng đều rất khoáng đạt, mạnh mẽ, dứt khoát. Đây là hình ảnh của Đăm Săn: “Rồi nhảy một nhảy xuống đất. Anh đi ung dung, khoan thai, hai tay đánh xa một cách tuyệt đẹp. Anh đi trên đường thoăn thoát như con rắn Prao huê. Anh đi trong đám cỏ tranh lanh như rắn prao hơmat, vượt qua các ngại vật một cách nhẹ nhàng…”
+ Nhân vật anh hùng rõ ràng là nhân vật của một quan niệm nghệ thuật độc đáo. Họ có thể được sinh ra bình thường hoặc thần kì nhưng khi trưởng thành, tất cả đều có quyền năng ngang tầm hoặc vượt cả các thế lực siêu nhiên. Đăm Săn khi lên trời “liền chụp ngay búi tóc Trời”. Hay Chương Han không những tấn công chống thế lực thống trị trần thế mà còn tấn công cả thế lực thống trị trên Trời.
+ Tính kỳ vĩ, hào hùng là đặc trưng của nhân vật anh hùng. Nhân vật có hành động phi thường, kỳ diệu. Ngoài những việc làm đời thường thì con người anh hùng được dân gian tô vẽ lên những kỳ tích mà người thường khó lòng làm được như chặt cây thần linh, chinh phục thần mặt trời trong sử thi Đăm Săn.
- Nhân vật anh hùng phải luôn hành động. Nên họ phải luôn hành động vì quyền lợi và mục đích của cộng đồng. Vai trò và công việc bắt buộc và thôi thúc họ hành động đã đành, mà tự bản thân họ cũng tiềm tàng sẵn nhu cầu hành động rất cao trong mọi trường hợp, mọi điều kiện.
+ Nhiệm vụ quan trọng và thiết yếu nhất của nhân vật anh hùng là sẵn sàng chiến đấu với mọi thế lực, trọng mọi tình huống để bảo vệ sự bình yên và phát triển của cộng đồng. Đăm Săn đang cùng dân làng bắt cá, nghe tin Hơ Nhí bị Mtao Mxây bắt đi, liền nói: “ Hỡi các con! Chúng ta về ngay! Bỏ lại tất cả đồ đạc ở nơi đây…chúng ta hãy đi tìm xem ai đã lôi kéo cối khỏi chầy, ai đã bắt vợ ta”. Đang từ không khí lao động chuyển ngay sang không khí chuẩn bị chiến tranh
+ Nhân vật anh hùng còn tổ chức săn bắn, trao đổi sản xuất, chế tác công cụ và phương tiện phục vụ cho quá trình mở mang lãnh thổ, chiếm đoạt nhiều tài nguyên thiên nhiên khác. Đăm Di tổ chức cho trai tráng trong làng đi săn, khi hay tin làng bị Carơ Bú đốt phá liền trở về làng, tổ chức dựng lại làng, làm nhà mới, cùng nhau phát nương, làm rẫy, gieo lúa,…để chờ ngày đủ sức và lực để đi cứu cha mẹ, buôn làng. Đăm Noi làm một con thuyền biết bay để đi đánh Drang Hạ - Drang Hơm. Người anh hùng không chỉ lao động một mình mà cùng lao động với dân làng. “Chàng Đăm Di gọi dân làng ra đi. Họ theo đường cong, đường queo, dáo mác như bông lau lách, cung nỏ như nhánh cây, ống tên như trái mướp trên giàn và râu cằm của họ mọc dài như râu ngô. Người đông như kiến như mối, một trăm người đi trước, một nghìn người đi sau”. Đây không chỉ là cảnh dân làng đi săn một cách bình thường mà là những hình ảnh sống động, khắc họa cả một đoàn quân trùng điệp, đầy khí thế như đi ra chiến trường.
- Nhân vật anh hùng là nhân vật trung tâm trong chiến trận. Nhân vật anh hùng phải có khả năng chiến đấu với mọi kẻ thù. Khi đánh nhau với con voi dữ nhất của anh em Giarơ Bú, Xinh Nhã đã thể hiện một sức mạnh vô song “Hai chân giẫm chặt vòi nó, con voi bỗng đứng in như cục đá. Chàng giằng mạnh đôi ngà của nó tuột khỏi miệng, con voi rống lên nghe rùng rợn núi đồi, ngã quỵ xuống”. Còn Đăm Noi thì đánh nhau với Drang Hạ - Drang Hơm “có sức mạnh hơn thần, đánh núi, núi lở, đánh đá, đá vở, đánh nước nước cạn”.
- Họ không chỉ là anh hùng trong chiến trận mà còn là anh hùng trong lao động. Từ khi về làm chồng Hơ Nhí, Hơ Bhí, Đăm Săn “lo làm rẫy, trồng dưa, tỉa bắp, chàng mong hạt mau nảy mầm, lúa nhanh tốt, cây thuốc hút mọc khắp rẫy”.
- Biện pháp nghệ thuật khái quát hoá, lý tưởng hoá được sử dụng triệt để trong việc xây dựng nhân vật sử thi.
+ Khái quát hóa: Họ là nhân vật tiêu biểu cho lý tưởng cộng đồng. Mọi suy nghĩ và hành động của họ đều hướng đến mục đích xác lập và khẳng định một thế quyền mạnh mẽ cho cộng đồng. Các nhân vật anh hùng luôn là người đi đầu trong mọi hoạt động khác nhau để duy trì và phát triển đời sống cộng đồng. Họ phải chiến đấu để bảo vệ hoặc chiếm đoạt thêm đất đai, tài sản, làm giàu cho dân cư. Họ hướng dẫn mọi người khai phá những vùng đất mới để mở rộng địa bàn canh tác. Họ bao giờ cũng đi đầu trong quá trình tổ chức sản xuất, săn bắn hoặc trao đổi sản phẩm làm cho cộng đồng ngày thêm giàu mạnh. Họ là những con người toàn diện vì ở lĩnh vực nào họ cũng tài giỏi. Dũng cảm trong chiến đấu, táo bạo trong khám phá, mềm mỏng trong trao đổi, hài hòa trong mọi quan hệ…, họ là hiện thân của sự kết tinh mọi phẩm chất ưu tú của cộng đồng, thời đại.
+ Lý tưởng hóa:
. Chính sự phóng đại đã đẩy nhân vật anh hùng lên quá mức bình thường. Họ trở thành con người rất kì vĩ.
. Nhiều nhân vật anh hùng được xây dựng kì ảo đến mức họ có thể chiến thắng nhiều thế lực siêu nhiên ghê gớm, vượt qua tất cả gian khổ, khó khăn, dễ dàng lập được nhiều chiến tích. Với nghệ thuật lý tưởng hóa đến mức độ gần như tuyệt đối, lớp nhân vật anh hùng trong biểu hiện nào cũng khác thường, đặc biệt.
. Bằng sự phóng đại, sử thi đã lý tưởng hóa vai trò của nhân vật anh hùng trong mọi lĩnh vực.
5.1.2 Các nhân vật phụ
- Nhân vật đối địch
+ Song hành với nhân vật anh hùng là các nhân vật tù trưởng (mtao) tham lam, hiếu sắc. Họ thường thích đi cướp vợ trẻ trung xinh đẹp của người anh hùng về làm vợ bé. Các mtao này cũng là những người có tài năng nhưng thường hống hách, xảo quyệt, nhưng cũng có mtao đã gần đất xa trời rồi mà vẫn thích đi cướp vợ người anh hùng. Khi chiến đấu, hình ảnh họ hiện lên thật buồn cười, thảm hại: “Mtao Anur múa bên phải, nhay bên trái làm mọi người phải ngó theo …đôi chân nặng trịch như có ai cột đá, đôi tay rã rời như không cầm nổi cái khiên, bàn tay run run như không cầm nổi thanh kiếm. Cái khiên như sắp rớt xuống đất, thanh kiếm sắp tụt khỏi tay”. Kết quả của họ thường là cái chết thảm thương bởi tài năng của người anh hùng.
+ Một số cũng có sức khỏe và vẻ đẹp không kém gì nhân vật anh hùng. Họ cũng rất gan dạ, dũng cảm trong chiến đấu. Như nhân vật Pơrong Mưng trong Xing Nhã,…
- Nhân vật nữ tài sắc
Tuy không phải là nhân vật chính trong sử thi anh hùng nhưng nhân vật nữ tài sắc có vai trò quan trọng trong sự phát triển cốt truyện. Họ thường là vợ hoặc chị em của nhân vật anh hùng. Họ xuất thân từ những gia đình giàu có hoặc rất có thế lực. Họ là những cô gái đẹp, tài năng, chăm chỉ, giàu sang, nắm quyền quyết định kinh tế và quyền lực trong gia đình. Chị em Hơ Nhí, Hơ Bhí, trong mắt Đăm Săn: “ rất xinh đẹp … Đôi mắt hai nàng lóng lánh như ánh sao đêm…”. Hai chị em có tài thêu dệt hơn người, tấm vải họ dệt: “phía trên thêu hình con rắn prao dú đang bò, phía dưới thêu hình con rắn prao hô cuộn, phái dưới cùn thêu hình con chim gõ kiến, ở trên thêu hình con rắn cạp nong, hình con trâu, con bò béo mập”. “Hơ Nhí, Hơ Bhí ngày cũng như đêm, bàn tay chăm chỉ kéo sợi xe chỉ, đánh bông, cây kprư không rời trên đùi, câu msa không rời chân. Khung dệt không rời khỏi hông”.
Người đàn ông lý tưởng của họ là những chàng trai tài giỏi, người anh hùng, và họ góp phần làm cho người anh hùng trở nên có quyền lực và giàu sang. Chị em Hơ Nhí, Hơ Bhí quyết lấy cho bằng được Đăm Săn và khi Đăm Săn lấy họ thì chàng trở thành một tù trưởng giàu mạnh.
Họ là nguyên nhân của các cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc vì phần lớn các cuộc chiến tranh giữa các tù trưởng đều nhằm mục đích cướp người đẹp và giành lấy người đẹp bị cướp. Đăm Săn sáu lần đi đánh với các tù trưởng khác đều là vì muốn cứu Hơ Nhí.
- Nhân vật thần
Thần là nhân vật phụ nhưng có ảnh hưởng đến tiến trình phát triển cốt truyện. Trong sử thi anh hùng, nhân vật thần có ảnh hưởng chi phối đến cuộc sống con người nhưng không đóng vai trò quyết định. Vị thần xuất hiện xuyên suốt trong các tác phẩm sử thi là ông già Gỗn (ông Trời). Vị thần này không được miêu tả kĩ nhưng đây là nhân vật thần có ảnh hưởng đến cuộc sống và đường đời nhân vật anh hùng. Ông thường xuất hiện và can thiệp khi người anh hùng gặp nguy hiểm, khó khăn, trở ngại. Đó là điều kiện giúp người anh hùng thực hiện lý tưởng xã hội. Đăm Săn không chịu lấy HNhí, ông Gỗn phải can thiệp, tác động để Đăm Săn lấy nàng. Đăm Săn đánh nhau với Mtao Mxây mãi không chiến thắng được, ông Gỗn bày cho cách lấy chày giã gạo ném vào tai Mxây, quả nhiên Mxây bị giết. Xing Nhã bị voi của Prong Mưng kẹp trong đôi ngà sắp chết thì ông Gỗn ném thuốc tiên xuống tiếp sức cho Xing Nhã có đủ sức mạnh bẻ hai chiếc ngà của voi.
Ông Gỗn đóng vai trò là nhân vật trợ giúp như ông Tiên, ông Bụt trong truyện cổ tích chứ không chi phối và can thiệp quá mức như các vị thần trong sử thi Hômerơ hoặc sử thi Ấn Độ. Thậm chí có khi ông Gỗn phải chịu nhượng bộ yêu sách của người anh hùng. Chẳng hạn, Đăm Săn một lần lên trời yêu cầu ông Gỗn phải cứu sống HNhí và HBhí, lần khác đòi hạt giống. Càng về sau, các sử thi “Đăm Đroăn, Đăm Di”, vai trò con người quyết định.
- Nhân vật cộng đồng:
Người anh hùng thường không lẻ loi, đơn độc vì bên cạnh luôn có một tập thể đông đảo. Họ thường được gọi một cách tượng trưng là: bà con, họ, đám đông, các con, các tôi tớ hay theo số lượng: hàng nghìn hàng vạn người,…
Hình ảnh cả cộng đồng người tham gia chiến tranh: “Tới hàng rào, họ phát một lối đi vào. Tiếng nhạc càng kêu dòn khuyến khích họ xông vào. Tiếng chiêng giục giã họ đi theo người tù trưởng oai hùng…”.Cũng như hình ảnh cả một tập thể đông đảo cùng người anh hùng tham gia lao động: “Mười người chữa xà ngang, năm người uốn xà dọc, một trăm người khác chữa lại sạp tre…”, thể hiện một cách sinh động tính chất toàn dân của sử thi anh hùng. Đồng thời những hình ảnh đó thể hiện khá sâu sắc mối quan hệ hài hòa, gắn bó giữa các nhân vật anh hùng với cả tập thể cộng đồng mà họ sống và hoạt động.
Nhân vật sử thi anh hùng không có nhiều lớp người nhưng có tập thể người trong cộng đồng làng bản, cùng chung vai gánh vác với nhân vật anh hùng nhằm tôn lên vai trò thủ lĩnh của nhân vật anh hùng.
5.2 Không gian, thời gian
*Không gian sử thi
- Không gian thực. Đó là không gian cộng đồng, bao gồm: không gian thiên nhiên, không gian xã hội.
+ Không gian thiên nhiên là núi non, sông ngòi, cây cỏ, chim chóc, thú vật, sản vật.
+ Không gian xã hội là bản làng, sinh hoạt lao động sản xuất và chiến đấu.
- Không gian tưởng tượng. Đó là không gian được mở rộng vô tận và nằm ngoài giới hạn có thực. Cụ thể là không gian trên trời, dưới nước hay không gian được phóng đại đến mức không tưởng. Không gian trong sử thi có tính huyền ảo trong môi trường hư hư thực thực, nơi mà “dòng nước đục chảy cho đến nơi nào đất giáp trời”.
- Đặc biệt, nói đến không gian trong sử thi anh hùng là nói đến không gian chiến trận, hoành tráng. Đó là không gian của các cuộc chiến tranh bảo vệ cộng đồng hay trừng phạt và chinh phục các công xã thù địch. Những trận chiến ấy diễn ra trên quy mô rộng lớn từ việc đánh nhau trên mặt đất, ở dưới mặt đất đến đánh nhau với kẻ thù ở trên trời.
* Thời gian sử thi:
- Thời gian tuyến tính: thời gian trong sử thi thường là thời gian của cuộc đời nhân vật anh hùng. Nó kéo dài từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Thời gian bắt đầu bằng sự ra đời của nhân vật, quá trình trưởng thành, chiến đấu chống kẻ thù, chiến thắng kẻ thù và sống hạnh phúc (hoặc chết đi và nối tiếp bằng thế hệ con cháu).
- Thời gian trì hoãn (trì hoãn sử thi): Sử thi có một đặc điểm là khi kể về các trận chiến đấu giữa nhân vật anh hùng và kẻ đối địch (nhất là kẻ thù chính), người kể chuyện thường kéo dài thời gian ra bằng cách thêm vào đó nhiều chi tiết: nhân vật vừa đánh vừa trò chuyện, hút thuốc, vừa nói những câu châm chọc, khiêu khích, mô tả về trang phục, hành động hoặc xen vào đó những lời nhận xét, lời bình của người kể chuyện… Trong sử thi Đăm Noi, Đăm Noi đánh nhau với Drang Hạ - Drang Hơm -> 3 ngày -> hai bên về nghỉ chỗ bóng cây đa cao, bóng cây sung thấp và hút thuốc -> đánh tiếp -> nghỉ và trò chuyện -> đánh nhau -> vừa đánh vừa trò chuyện : ta đánh từ từ, ta đánh thong thả -> Đăm Noi lăn ra chết -> được cứu sống -> giết chết Drang Hạ - Drang Hơm.
Thời gian trong sử thi có tính ước lệ. Người kể chuyện sử thi thường sử dụng mệnh đề “nghỉ một ngày, ngơi một đêm, ở không thêm một chiều một sáng” như một dấu hiệu để chuyển tiếp các sự kiện, hành động, biến cố liên quan đến nhân vật. Thời gian trong sử thi Đăm Săn thay đổi nhanh chóng như chính sự thay đổi trong cuộc đời của nhân vật anh hùng. Đăm Săn vừa mới là “Thằng bé còn đang vọc đất, còn đang tuổi bám thang, mới biết đi biết chạy”, bỗng chốc vừa “nghỉ một ngày, ngơi một đêm, ở không thêm một chiều một sáng” đã là một tù trưởng giàu mạnh. Chính tính ước lệ nên thời gian trong sử thi không thể hiện cụ thể bằng ngày giờ năm tháng mà tính bằng sự kiện, bằng khoảng thời gian nào đó của hoạt động.
5.3 Kết cấu
Sử thi thường có kết cấu theo lối chương khúc: một chương khúc kể một sự việc, một biến cố trọn vẹn xoay quanh một nhân vật trung tâm. Sử thi Đăm Săn có kết cấu gồm 7 chương khúc có kết cấu chặt chẽ, xâu chuỗi một loạt tình tiết, mỗi tình tiết có thể được xem như một tích kể tương đối độc lập, xung quanh số phận nhân vật anh hùng trung tâm là Đăm Săn.
5.4 Ngôn ngữ
Ngôn ngữ sử thi là ngôn ngữ đậm chất hùng tráng và giàu tính trữ tình. Sử thi anh hùng là một loại hình thuộc thể loại tự sự dân gian, có tính chất nguyên hợp, trong đó bao gồm các yếu tố nghệ thuật của ngôn ngữ văn xuôi, ngôn ngữ thơ ca, âm nhạc và ngôn ngữ sân khấu. Tất cả tạo nên giá trị độc đáo “không thể nào bắt chước được” của ngôn ngữ sử thi anh hùng.
- Trước hết ngôn ngữ sử thi anh hùng là ngôn ngữ giàu hình ảnh.
+ Khi khắc họa các nhân vật: Tả về vẻ đẹp con người nhưng khi tả chàng trai thì: “chàng là một tù trưởng trẻ, có cái lưng to như một tảng đá, gió thổi chàng không ngã, bão xô chàng không đổ. Chàng có một đôi bắp chân nhẵn và dẻo như mây song mây pông, có một cặp mắtnằm dưới đôi lông mày hình lưỡi mác. Đôi mắt đó sáng rực như đã uống cạn hết một chum rượu, làm lu mờ đi ánh nắng mặt trời sắp dạo qua nương…Giọng nói của chàng cất lên nghe như sấm giật đằng đông, chớp giật đằng tây...”. Còn khi mô tả cô gái thì: “Búi tóc trứng chim của nàng bỏ xoã sau chiếc cổ cao, màu tóc đen ánh như đôi mắt của một con diều, lóng lánh như chỉ khua…Mắt nàng là chớp nắng buổi ban mai. Đôi chân nàng lườn lượn như đi trên cỏ ...”
+ Khi mô tả những cảnh lớn như cảnh sinh hoạt rộn rịp của buôn làng, cảnh hội hè đông vui với tiếng chiêng ngân không ngớt. : “Trâu bò nhi nhúc như bầy mối bầy kiến. Đường từ bên trái qua bên phải rộng đến nỗi hai người đứng hai bên đường,một người giơ thẳng tay lên một cái lao và một người thẳng tay giơ lên một con dao dài cũng chưa chạm nhau. Dấu chân ngựa voi trên đường giống như một sợi dây đánh”.
+ Dùng ngôn ngữ giàu hình ảnh để vật thể hóa âm thanh, tạo cho người đọc và người nghe có cảm giác như nhìn thấy âm thanh đang “hoạt động”, tác động đến mọi vật. “Đánh lên! Cho tiếng chiêng lan ra khắp xứ. Đánh lên! Cho tiếng chiêng lòn qua sàn nhà xuống dưới đất. Đánh cho tiếng chiêng vượt mái nhà, vang lên đến tận trời. Đánh cho khỉ quên ôm chặt cành cây,…Cho hươu nai ngừng nghe quên ăn cỏ”. Ngôn ngữ hình ảnh được sử dụng đắc địa, dường như tạo nên một thứ ma thuật nào đó khiến cho các cảm quan trong con người có sự giao lưu hài hòa, nhạy bén lạ thường.
+ Khi diễn đạt lối nói giao tiếp hàng ngày: Như lời Y Dhing nói với chị Đăm Săn, khi đến hỏi Đăm Săn về làm chồng cho Hơ Nhí: “ Chúng tôi tới đây như ong tìm hoa, như trai tìm gái. Chúng tôi tới nói chuyện trầu chuyện thuốc”…
+ Các biện pháp phóng đại, so sánh, trùng điệp, điệp ngữ trong ngôn ngữ hình tượng tạo nên một vẻ đẹp, một phong cách riêng của sử thi anh hùng: đó là phong cách lãng mạn hào hùng đầy sức hấp dẫn. Nhìn chung thủ pháp phóng đại trong sử thi là cách nói cường điệu, gây ấn tượng rất mạnh. Khi Đăm Săn đi cứu vợ về, nghe tiếng lục lạc ngựa: “chó sủa ầm ĩ, làm đất động nhà rung, nước chứa trong nồi bảy, nồi ba bắn lên đến tận cây xà dọc, xà ngang”. Còn tiếng cười của người đẹp thì “con tê giác rớt sừng, con voi rớt ngà”. Nhất là tiếng chiêng, thủ pháp phóng đại ở đây như có ma lực: “Nghe tiếng chiêng quạ quên mớm mồi cho con nhỏ, thỏ chồn quên ăn cỏ, ma quỷ quên việc hạ người, chuột sóc quên ăn lúa bắp,…”. Một số phóng đại trong sử thi gần với tư duy thần thoại: “Trên bầu trời, ở đám mây đen, ai ai cũng thấy Mdrong Dăm lướt đi lướt lại như con thoi, người ta nhìn thấy Mdrong Dăm lấp la lấp lánh như các vì sao”. Lối phóng đại kiểu này tạo nên vóc dáng kì vĩ của nhân vật anh hùng sử thi.
Cách so sánh thật hồn nhiên, chất phác nhưng giàu hình tượng: “Nhà dài như tiếng chuông”, “Hiên nhà dài bằng sức bay một con chim”, “Ngựa chạy như tiếng sông than, tiếng nước thở”...
Đây là lối tả trùng điệp, điệp ngữ : “Hãy đánh lên các chiêng có âm vang, những chiêng có tiếng đồng, tiếng bạc! Hãy đánh lên tất cả cho ở dưới vỡ toác các cây đòn ngạch, cho ở trên gãy nát các cây xà ngang...”, “Thế là bà con xem, nhà Đăm Săn đông nghẹt khách, tôi tớ chật ních cả nhà ngoài...Bà con xem, chàng Đăm Săn uống không biết say, ăn không biết no, chuyện trò không biết chán...Rõ ràng là tù trưởng Đăm Săn đang giàu lên, chiêng lắm la nhiều. Rõ ràng là Đăm Săn có chiêng đống, voi bầy, có bè bạn như nêm như xếp...”.
- Ngôn ngữ giàu nhạc điệu. Dùng cách nói có vần điệu, tạo âm hưởng hài hòa, nhịp nhàng trong hình tượng. Dùng kết cấu đối xứng, tạo nên sự hài hòa, nhịp nhàng trong hình tượng.
+ Cảnh ăn chơi hội hè trong tiếng chiêng: “Đánh chiêng kêu nhất, chiêng ấm tiếng nhất! Đánh dần dần tiếng nó lan khắp xứ. Đánh bên dưới nó luồng qua sàn, đánh bên trên, nó vọng lên trời”.
+ Cảnh lao động: “Một trăm người vạch luống - Hai ngàn người moi lỗ ”.
+ Cảnh đánh nhau ác liệt nơi chiến trường: “Một lần xốc tới, một lần xốc tới nữa, chàng vượt một đồi lồ ô. Chàng chạy vun vút qua phí đông, vun vút qua phía tây. Còn Mtao Mxây thì bước cao bước thấp chạy hết bãi tây sang bãi đông ”…
Cách diễn đạt ngôn từ đó tạo nên một hiệu quả đặc biệt rõ ràng: đó là âm hưởng uyển chuyển, nhịp nhàng của một bản nhạc và kết cấu chặt chẽ của một mạch văn xuyên suốt bản sử thi.
Sự hài hòa và nhịp nhàng ở những vế, những câu, những hình tượng như vậy được phát triển thành những điệp khúc mà ta thường gặp trong các sử thi. Những điệp khúc đó tạo nên khuôn mẫu tương đối bền vững, tạo thuận lợi cho việc diễn xướng và dễ tạo nên khung cảnh trùng điệp trong các sử thi anh hùng. Cách nói theo kết cấu đối xứng nhịp nhàng là một biện pháp được các nghệ nhân dân gian sử dụng có tính chất phổ biến, là quy luật chi phối sự cấu tạo vần điệu, cấu tạo các vế trong câu, các câu và các đoạn câu cùng với các hình tượng được xây dựng.
- Ngôn ngữ mang tính kịch
+ Đối lập trong ngôn ngữ đối thoại:
Đăm Săn. - Mau xuống ta đánh nhau.
Mtao Grư. – Ơ bạn, lên đây tôi lễ một con trâu.
Đăm Săn. – Sao còn lễ trâu cho ta. Vợ tao mày đã bắt, cũng như mày chặt chân tao, lôi tim tao khỏi bụng. Tao chặt hiên nhà mày tao gọt đĩa, tao đốt cầu thang, đốt nhà mày đây.
+ Mô tả ngoại hình nhân vật: “Mtao Mxây là một tù trưởng giàu mạnh. Gông cùm, tù binh trật cả làng. Lông chân dầy như đắp lên một lớp. Lông mày sắc như đá mài. Con mắt sáng ngời như đã uống hết một chung rượu, đến nỗi một con trâu lớn cũng không dám đi qua”. Trước mắt chúng ta rõ ràng đây là chân dung của một con người hung bạo tàn ác, trông có vẻ dữ tợn, ghê sợ. Còn Đăm Săn thì lại được mô tả như sau: “ Nó không biết Đăm Săn à? Nó không biết tù trưởng dầu đội khăn kép và vai mang túi da. Nó không biết Đăm Săn có danh tiếng đến tận thần linh sông núi, không có một tướng nào mà không biết đến Đăm Săn. Nó không biết rằng Đăm Săn đây không có ai bì kịp…”. Rõ ràng đây là hình ảnh một con người có tư thế đàng hoàng, lẫm liệt, có uy danh lừng lẫy khắp nơi, đối lập hẳn với hình ảnh một con người mạnh khỏe nhưng hung ác.
+ Dựng lên tình thế tương phản gây nên tình huống kịch khá sinh động, làm nổi lên những tính cách khác nhau của các nhân vật.
-Mtao Mxây: “Khoan khoan, để tao xuống đất. Đừng vội đâm tao trước lúc tao xuống.”
-Đăm Săn: “ Tao không thèm đâm mày trước lúc mày xuống. Con lợn dưới đất tao không đâm thì mày tao cũng không đâm ”.
Đoạn đối thoại ngắn gọn này làm nổi rõ hai tính cách khác nhau: một đằng là một kẻ tỏ ra nhút nhát lo sợ. Còn một bên là một con người có tư thế hiên ngang, đầy vẻ khí khái.
+ Ngôn ngữ diễn xướng sinh động của người kể: lời kể bình thường, lời hát lên bỗng xuống trầm, điệu bộ, sắc thái diễn cảm,…
Đúng như Gooc Ki đã nhận xét một cách sâu sắc: “Cái đẹp được nhận thức là sự kết hợp nhiều chất liệu khác nhau, kể cả âm thanh, màu sắc, từ ngữ, nhờ đó mà con người, nhà thiện nghệ chế tạo nên một hình thái tác động vào cảm xúc và lý trí như một sức mạnh khiến cho mọi người đều ngạc nhiên, tự hào và vui sướng”.

markdown:
**MỤC LỤC** **ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP TRUYỆN CỔ TÍCH**
I. ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CHUNG CỦA THỂ LOẠI TRUYỆN CỔ TÍCH
1.1. Định nghĩa truyện cổ tích
1.2. Phân loại truyện cổ tích
1.3. Đặc điểm thi pháp chung của truyện cổ tích – thế giới cổ tích
II. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ
2.1. Nhân vật chính của truyện cổ tích thần kì
2.2. Xung đột trong truyện cổ tích thần kì
2.3. Kết cấu của truyện cổ tích thần kì.
2.4. Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện cổ tích thần kì.
2.5. Những công thức cố định trong truyện cổ tích
III. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH SINH HOẠT
1. Nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt
2. Xung đột trong truyện cổ tích sinh hoạt
3. Kết cấu của truyện cổ tích sinh hoạt
4. Không gian và thời gian nghệ thuật của truyện cổ tích sinh hoạt
5. Thực tại và hư cấu trong truyện cổ tích sinh hoạt
IV. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH VỀ LOÀI VẬT
1. Nhân vật chính trong truyện cổ tích về loài vật.
2. Xung đột trong truyện cổ tích về loài vật
3. Kết cấu của truyện cổ tích về loài vật
4. Thực tại và hư cấu trong truyện cổ tích về loài vật
5. Những công thức cố định trong lời kể của truyện cổ tích về loài vật
**ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP SỬ THI ANH HÙNG**
1. Khái niệm
2. Phân loại
3. Cơ sở ra đời
4. Bản chất
5. Thi pháp
5.1 Thi pháp nhân vật
5.2 Không gian, thời gian
5.3 Kết cấu
5.4 Ngôn ngữ
**THI PHÁP TRUYỆN CỔ TÍCH** **I.** **ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CHUNG CỦA THỂ LOẠI TRUYỆN CỔ TÍCH** **1.1. Định nghĩa truyện cổ tích**
Truyện cổ tích là loại truyện xuất hiện từ rất xưa, chủ yếu do các tầng lớp bình dân sáng tác, trong đó óc tưởng tượng (bao gồm cả huyễn tưởng) chiếm phần quan trọng.
Có thể có yếu tố hoang đường, kì diệu hoặc không, truyện cổ tích trình bày – với một phong cách thường kết hợp hiện thực với lãng mạn – cuộc sống với những con người trong những tương quan của xã hội có giai cấp (quan hệ địa chủ với nông dân, quan lại với nhân dân; quan hệ gia đình, quan hệ thầy trò,…). Khái quát hiện thực xã hội, truyện cổ tích trình bày con người với tư cách “tổng hòa những quan hệ xã hội”. Nhưng yếu tố lãng mạn phản ánh nguyện vọng, ước mơ của nhân dân – là ở chỗ tác giả không chỉ trình bày cái hiện có mà còn trình bày cái chưa có và cái có thể có. Chính do sự kết hợp hai yếu tố đó trong việc phản ánh hiện thực mà dáng dấp thường thấy của truyện cổ tích là sự trình bày cuộc sống trong trạng thái động của nó, phù hợp với quy luật phát triển nội tại của nó, và phù hợp với nguyện vọng và yêu cầu của nhân dân về cuộc sống đó.
**1.2. Phân loại truyện cổ tích**
Trong hệ thống phân loại VHDG, truyện cổ tích thường được xác định là một thể loại. Đây là một thể loại lớn gồm ba tiểu loại: truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích về loài vật, truyện cổ tích sinh hoạt (hoặc truyện cổ tích thế sự).
**1.3. Đặc điểm thi pháp chung của truyện cổ tích – thế giới cổ tích**
Thế giới cổ tích là một sáng tạo độc đáo của trí tưởng tượng dân gian. Ta đều biết là “trong mỗi truyện cổ tích đều có những yếu tố của thực tế”. Nhưng “những yếu tố của thực tế” ấy đã được trí tưởng tượng dân gian cải biến thành một thứ vật liệu, đem nhào nặn trong một chất “phụ gia” đặc biệt gọi là hư cấu (hay “hư cấu kì ảo”), để xây dựng nên một thế giới khác với thế giới thực tại, mà ta gọi bằng “thế giới truyện cổ tích”. Thế giới ấy – dù là ở truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích về loài vật hay truyện cổ tích sinh hoạt – là thế giới không có thực. Các nhà khoa học có thể dựa vào dân tộc học và các khoa học tương cận, quy nó về một thực tại xã hội nào đó, xác định những phương diện nào đó của thực tế, của sinh hoạt đã làm nảy sinh những cốt truyện, những mẫu đề (môtip) ấy, hoặc đã được phản ánh trong những câu chuyện kì lạ ấy. Họ có thể phát hiện và giải mã những hồi ức câm lặng về những thời quá khứ xa xưa hàm chứa trong thế giới ấy. Nhưng điều hấp dẫn người nghe truyện cổ tích, điều có ý nghĩa đối với họ chủ yếu là ở chính cái thế giới cổ tích ấy, chứ không phải ở chỗ thế giới ấy phản ánh thực tế nào.
**II. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ** **2.1. Nhân vật chính của truyện cổ tích thần kì** **2.1.1. Truyện cổ tích thần kì (cũng như truyện cổ tích về loài vật, truyện cổ tích sinh hoạt) chỉ có một số kiểu nhân vật chính nhất định. Đó là:**
- Người em út (Lang Liêu trong Sự tích bánh chưng, bánh giầy, người em trong Hai anh em và Cây khế,…),
- Người con riêng (Tấm trong Tấm Cám, cậu bé trong Sự tích chim đa đa,…),
- Người mồ côi (Chử Đồng Tử trong truyện Chử Đồng Tử, Thạch Sanh trong truyện Thạch Sanh,…),
- Người mang lốt vật (Sọ Dừa trong truyện Sọ Dừa, Cóc trong Lấy vợ cóc,…),
- Người đi ở (anh trai cày trong Cây tre trăm đốt, cô gái đi ở trong Sự tích con khỉ,…),
- Người dũng sĩ (Thạch Sanh – người mồ côi cũng là dũng sĩ diệt chằn tinh và đại bàng, Chàng Hai trong truyện Giết thuồng luồng,…),
- Nhóm người có tài lạ (Ba chàng thiện nghệ, Bốn anh tài, Anh em sinh năm,…).
Mỗi nhân vật trong số những nhân vật trên là tên gọi chung của những nhân vật đồng dạng – những nhân vật có những nét tương đồng căn bản về tính cách, hành động và số phận và thường xuất hiện trong những truyện cổ tích thần kì có cốt truyện đại thể giống nhau. Người ta gọi là kiểu nhân vật.
**2.1.2. Phân loại nhân vật chính:**
Một số nhà nghiên cứu theo quan điểm xã hội học phân loại nhân vật chính trong truyện cổ tích thần kì theo nguồn gốc xuất thân. Theo tiêu chuẩn này thì nhân vật này được phân thành hai loại:
- Loại có nguồn gốc thần kì (được gọi là nhân vật “cao quý”) được trời phú cho sức mạnh thần kì từ lúc ra đời.
- Loại có nguồn gốc tầm thường (được gọi là nhân vật “thấp hèn”) thường là nông dân, người nghèo khổ, chỉ bộc lộ tài trí phi thường, hoặc được nhân vật trợ thủ thần kì (thần, phật, tiên, thánh,…) ban cho sức mạnh thần kì khi gặp khó khăn thử thách khác thường.
Tuy nhiên, cách phân loại này không hoàn toàn thích hợp với tư liệu truyện cổ tích Việt Nam. Trong truyện cổ tích thần kì Việt Nam không có sự phân biệt rõ nét hai loại nhân vật “cao quý” và “thấp hèn”. Ngoài ra, còn phải kể đến hiện tượng nhiều nhân vật “thấp hèn” được gán cho nguồn gốc “cao quý” hoặc có sự ra đời thần kỳ. Đó là trường hợp của Thạch Sanh trong truyện cùng tên.
Còn có một cách phân loại khác, chia những kiểu nhân vật cổ tích ra làm hai loại:
- Loại nhân vật bất hạnh gồm người em út, người con riêng, người mồ côi, người mang lốt vật, người đi ở,…
- Loại nhân vật kì tài gồm người dũng sĩ và những người có tài lạ.
Cách phân loại này có nhiều giá trị ứng dụng hơn so với cách phân loại nói trên.
**2.2. Xung đột trong truyện cổ tích thần kì** **2.2.1. Truyện cổ tích thần kì nổi lên hai loại xung đột: xung đột xã hội và xung đột giữa ccon người với những trở lực của thiên nhiên.**
- Nếu vấn đề quan hệ của con người với thiên nhiên là đề tài chính của thần thoại và sử thi thì xung đột xã hội là đề tài chính của truyện cổ tích.
- Đề tài về sự xung đột của con người với những trở lực của thiên nhiên trong truyện cổ tích thần kì có thể coi là sự tiếp nối hợp quy luật đề tài về cuộc đấu tranh của con người nhằm tìm hiểu và chế ngự những sức mạnh tự nhiên trong thần thoại và sử thi.
- Hai xung đột: xung đột xã hội và xung đột của con người với thiên nhiên làm nảy sinh một số truyện kết hợp cả hai đề tài ấy. (Truyện Thạch Sanh với hai tình tiết Thạch Sanh- Chằn Tinh, Đại Bàng và Thạch Sanh- Lí Thông, là một ví dụ tiêu biểu).
**2.2.2. Khác với truyện cổ tích sinh hoạt và truyện cổ tích về loài vật, xung đột trong truyện cổ tích thần kì luôn luôn được giải quyết nhờ sự can thiệp của các lực lượng thần kì. Nhân vật chính ít nhiều có tính chất thụ động.**
Lực lượng thần kì trong truyện cổ tích gắn với tín ngưỡng. Trong truyện cổ tích thần kì của người Việt, lực lượng thần kì bao gồm: những nhân vật thần kì (Thần, Bụt, Tiên,…); những vật có phép màu ( cung tên thần, gươm thần, đàn thần, bút thần, sách ước,…); sự biến hóa siêu tự nhiên ( người hóa thành vật, vật hóa thành người, vật náy hóa thành vật khác, người thế này hóa thành người thế khác,…)…
Lực lượng thần kì cũng có thể chia thành hai loại: lực lượng thần kì trợ thủ của nhân vật chính ( phía thiện chính nghĩa) và lực lượng thần kì đối thủ của nhân vật chính hay đối thủ thần kì (phía ác, phi nghĩa).
**2.3. Kết cấu của truyện cổ tích thần kì.** **2.3.1. Truyện cổ tích thường được xây dựng theo một số sơ đồ chung nhất định. Cơ sở để xác lập sơ đồ kết cấu truyện cổ tích là những hành động của nhân vật chính. Có thể phác thảo sơ đồ kết cấu của truyện cổ tích thần kì dân tộc Việt như sau:** **I. Phần đầu: nhân vật chính xuất hiện.**
- Mô típ a: sự xuất thân thấp hèn ( loại nhân vật bất hạnh)
- Mô típ b: sự ra đời thần kì ( loại nhân vật kì tài )
**II. Phần giữa: cuộc phiêu lưu của nhân vật chính trong “ thế giới cổ tích”.**
1. Ra đi
-Mô típ a: rời nhà đi nơi xa.
- Mô típ b: bước vào tình huống, hoàn cảnh khác thường.
2. Gặp thử thách, lực lượng thù địch.
- Mô típ a: gặp nhiều (thường là ba ) thử thách, địch thủ.
- Mô típ b: gặp một thử thách, địch thủ.
3. Chiến thắng thử thách, lực lượng thù địch.
- Mô típ a: nhờ trợ thủ thần kì.
- Mô típ b: bằng tài trí, lòng tốt.
**III. Phần kết: Đổi đời hay là sự thay đổi số phận trong “thế giới cổ tích”.**
- Mô típ a: thưởng (cho nhân vật chính) và phạt ( đối với kẻ ác, lực lượng thù địch).
- Mô típ b: nhân vật chính được đền bù, được giải thoát khỏi sự bất hạnh,…nhờ sự biến hóa siêu nhiên.
**2.3.2.**Qua phác đồ trên, có thể thấy một vài nét riêng của kết cấu truyện cổ tích thần kì của người Việt, so với kết cấu của truyện cổ tích thần kì của các dân tộc khác. Đồng thời cũng nhận rõ hơn những nét chung của kết cấu truyện cổ tích thần kì của các dân tộc như: tính chất trọn vẹn của câu chuyện kể về số phận, cuộc đời nhân vật chính; tính chất phiêu lưu của cuộc đời nhân vật chính, vai trò không thể thiếu của yếu tố thần kì,… **2.4. Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện cổ tích thần kì.** **2.4.1.**Trong truyện cổ tích thần kì, hành động được triển khai trên hai bình diện không gian và thời gian: bình diện không gian – thời gian trực tiếp liên hệ đến nhân vật chính và bình diện không gian – thời gian liên quan đến những lực lượng thù địch của nhân vật chính và những trợ thủ thần kì của nó.
Bình diện thứ nhất là nói về cuộc đời nhân vật chính. Từ hành động đầu tiên của nhân vật chính cho đến chiến thắng và cuộc kết hôn của nó, nhiều sự kiện đã diễn ra; nhân vật đã qua những không gian rộng lớn, từ xứ sở này đến xứ sở khác, đến tận nơi cuối đất cùng trời thậm chí xuống cõi âm, xuống thủy phủ, lên cõi tiên,…nhưng thời gian, với nó, như ngưng đọng – nó không già đi, không thay đổi.
Những lực lượng thù địch của nhân vật chính và những trợ thủ của nó sông trên bình diện không gian – thời gian khác. Ở đây, thời gian trôi chậm rãi đối với nhân vật chính nhưng mau lẹ đối với những yêu quái, ma ác, quỷ thần và những trợ thủ thần kì. Con đường nhân vật đi từ vương quốc của yêu quái đến thế giới người xa lắc xa lơ. Nhưng yêu quía truy đuổi nhân vật chính cũng đuổi kịp rất nhanh. Mâu thuẫn về không gian – thời gian ấy được “điều chỉnh” bởi những trợ thủ thần kì, bởi vì những vai này cũng sống trong cùng thời gian như lực lượng thù địch của nhân vật chính. Hư cấu nảy sinh từ đầu mối ấy.
2.4.2. Thời gian truyện cổ tích gắn với tri giác về tiết tấu câu chuyện kể. Hệ thống trùng lặp (tức là sự nhắc lại từ, câu, đẳng âm) là chỉ báo về tính “một hồi” hay “nhiều hồi” của chuỗi hành động. Chính chúng tạo ra tiết tấu của thời gian truyện cổ tích.
2.4.3. Như vậy, thời gian của truyện cổ tích là dòng chảy của chuỗi hành động của nhân vật chính – nó chậm chạp hay gấp gáp là do động thái của nhân vật chính; bình diện không gian – thời gian trực tiếp liên hệ đến nhân vật chính, do đó, được coi là chủ thể; tất cả phục vụ cho việc khắc họa cuộc đời nhân vật chính.
**2.5. Những công thức cố định trong truyện cổ tích**
Có ba loại công thức cố định trong truyện cổ tích: những công thức mở đầu, những công thức kết thúc và những công thức trần thuật.
**** **2.5.1. Công thức mở đầu:**
Mỗi dân tộc đều có một vài kiểu công thức mở đầu dùng chung cho những câu chuyện cổ tích của mình. Truyện của người Việt thường mở đầu bằng công thức “Ngày xửa ngày xưa, ở một làng kia, có một,…”. Truyện các dân tộc thiểu số anh em mở đầu bằng những công thức như “Ngày xưa, vào cái thời chim chích nuốt con sóc, con sóc nuốt con cầy…có một…” (Thái); “Ngày xưa, lúc chiếc bánh giầy còn biết thổi kèn, đánh trống, người Hmông còn chưa biết may quần áo, chưa có vàng bạc, chưa có nhẫn đeo tay…” (Hmông);…Những công thức ấy đều có chung một đặc điểm hình thức, biểu thị tính chất đặc biệt cổ xưa, ám chỉ tính chất “dường như có thể có” của câu chuyện kể.
Chức năng cơ bản của công thức mở đầu là đưa người nghe từ dòng thời gian của cuộc đời hàng ngày vào thời gian của câu chuyện kể, tách rời sinh hoạt hiện tại và, sau đó, như theo một phép màu, nhập thân vào “thế giới cổ tích”.
**2.5.2. Công thức kết thúc** **Truyện cổ tích người Việt thường kết thúc: “Từ đó, dân Việt mới có tục ăn trầu…” (Sự tích trầu, cau, vôi); “Ngày nay, những con sam thường đi cặp đôi, lúc nào con sam đực cũng ôm lấy con sam cái ở dưới nước, như khi chồng ôm vợ để bay qua biển” (Sự tích con sam),…Công thức này đưa ra một “dấu vết xưa còn lại” – một tục lệ, một sự vật,... – làm bằng chứng cho “tính chất có thật” của câu chuyện kể.** **2.5.3. Những công thức trần thuật** **Những công thức trần thuật đa dạng hơn những công thức mở đầu và kết thúc. Đó là những công thức về thời gian, những công thức miêu tả đặc điểm nhân vật, những công thức miêu tả hoàn cảnh tình huống,…**
III. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH SINH HOẠT
**1. Nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt**
a) Nhân vật chính trong truyện cổ tích khá đa dạng:
- Nhân vật đức hạnh: người mẹ hiền, người con thảo (Mẹ hiền, con thảo), người vợ, người chồng tình nghĩa (Nghĩa cũ tình nay, Mài dao dạy vợ,…), người dân lương thiện (Người ăn mía và người chủ vườn,…).
- Nhân vật xấu xa: đứa con bất hiếu (Đứa con trời đánh,…), người vợ, người chồng bất nghĩa (Đồng tiền Vạn Lịch,…), người bạn bất lương (Sinh con rồi mới sinh cha, sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông,…), kẻ lừa đảo để lấy vợ giàu (Dì phải thằng chết trôi, tôi phải đôi sấu sành,…).
- Nhân vật mưu trí (trí xảo): (Trạng Quỳnh, Nói dối như Cuội, Em bé thông minh, Phân xử tài tình,…)
- Nhân vật khờ khạo (ngốc): (Đặt lờ trên ngọn cây, Thằng chồng khờ, Chàng ngốc được kiện, Trạng Lợn,…)
b) Các kiểu nhân vật của truyện cổ tích gồm hai cặp nhân vật đối nghịch: cặp nhân vật của truyện cổ tích sinh hoạt gồm hai cặp nhân vật đối nghịch: cặp nhân vật đức hạnh và nhân vật xấu xa, cặp nhân vật mưu trí và nhân vật khờ khạo.
Khác với truyện cổ tích thần kì, trong cơ cấu nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt đã xuất hiện loại nhân vật “
*tiêu cực”*(nhân vật xấu xa và nhân vật khờ khạo). Về điểm này, có đôi điều cần lưu ý:
- Một là, trong truyện cổ tích chỉ có một nhân vật chính hoặc không bao giờ có hai nhân vật chính đối lập nhau. Cho nên, mỗi cặp nhân vật đối nghịch nói trên không bao giờ xuất hiện trong cùng một truyện vì cả hai đều là nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt .
- Hai là, cần hiểu khái niệm “nhân vật tích cực”, “nhân vật tiêu cực”của truyện cổ tích sinh hoạt theo quy ước của đề tài.
+ Đối với nhóm truyện về đề tài đạo đức: “nhân vật tích cực”, “nhân vật tiêu cực” được xác định bằng tiêu chuẩn đạo đức. Ví dụ: trong truyện “Người ăn mía và người chủ vườn”, cả hai nhân vật: người ăn mía và người chủ vườn đều là nhân vật tích cực; trong truyện Đứa con trời đánh thì nhân vật “tiếc gà chôn mẹ” là nhân vật tiêu cực.
+ Đối với nhóm truyện về đề tài trí khôn, “nhân vật tích cực”, “nhân vật tiêu cực” được xác định theo tiêu chuẩn trí khôn. Ví dụ: Trạng Quỳnh trong truyện “Trạng Quỳnh”, Cuội trong truyện “Nói dối như Cuội”,…là những nhân vật mưu trí, trí xảo, do đó đều là “nhân vật tích cực”. Cũng theo quan niệm trên, “nhân vật tiêu cực” của những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài trí khôn là nhân vật khờ khạo. Dù nó không có biểu hiện xấu xa về mặt đạo đức nhưng vì do nó ngốc và do ngốc nghếch mà luôn gặp thất bại nên nó được coi là “nhân vật tiêu cực”.
**2. Xung đột trong truyện cổ tích sinh hoạt**
a) Truyện cổ tích sinh hoạt của người Việt tập trung khai thác hai đề tài lớn: đề tài đạo đức (nhân vật trung tâm là nhân vật đức hạnh và nhân vật xấu xa) và đề tài trí khôn (nhân vật trung tâm là nhân vật mưu trí và nhân vật khờ khạo)
- Những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài đạo đức thường chỉ đơn giản là những câu chuyện kể mang tính chất minh họa về những tấm gương kiểu mẫu về phẩm hạnh (hiếu, đễ, tiết, nghĩa,…) hoặc những “tấm gương phản diện” cùng loại. Ở những câu chuyện “đơn tuyến”, hầu như không có xung đột này, vấn đề đạo đức được đặt ra một cách đơn giản, trực diện và ý nghĩa của truyện cũng chỉ giới hạn ở sự giáo dục đạo đức ấy thôi.
- Những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài trí khôn, xung đột là xung đột xã hội. Nói đúng hơn, đó là những câu chuyện kể về cuộc tả xung hữu đột của nhân vật mưu trí với đám cường hào, qaun lại, thậm chí với ca vua chúa, cả thần thánh va cả sứ của “thiên triều”.
Thuộc nhóm truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài trí khôn còn có những truyện được gọi bằng cái tên chung là “Phân xử tài tình”. Những truyện này được nhân dân các dân tộc ưa thích, trước hết vì xung đột trong truyện tuy chỉ thuộc loại xung đột giữa ngay và gian trong đời thường nhưng là xung đột ở ngay đỉnh điểm, căng thẳng. Vì thế, nó đáp ứng nhu cầu thông thường của những con người bình thường khát khao một chút ly kỳ để tạm quên đi sự tẻ nhạt của đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, nguồn gốc sâu xa của sức hấp dẫn của những truyện “Phân xử tài tình” là ở cách giải quyết những xung đột giữa ngay và gian, giữa người vô tội và kẻ có tội ấy. Trong những ước mơ đã dệt nên truyện cổ tích, có ước mơ tưởng như giản dị hơn cả nhưng, thật ra, là lãng mạn bậc nhất – đó là ước mơ của người dân thường về một nền công lý sáng suốt, công bằng.
b) Như vậy, có thể dễ dàng nhận thấy: xung đột làm nền cho truyện cổ tích sinh hoạt vẫn là xung đột xã hội. Xung đột xã hội trong truyện cổ tích sinh hoạt nhìn chung, đã vượt ra ngoài khuôn khổ của những quan hệ gia đình. Ví dụ: cuộc tả xung hữu đột của Trạng Quỳnh ngay giữa xã hội lớp trên rõ ràng là một biểu hiện sinh động của cuộc đấu tranh của nhân dân chống ách chuyên chế phong kiến.
**3. Kết cấu của truyện cổ tích sinh hoạt** **Truyện cổ tích sinh hoạt không được xây dựng theo một hoặc một vài sơ đồ kết cấu chung nào. Câu chuyện kể của truyện cổ tích sinh hoạt thường linh động, vì những môtip xã hội và sinh hoạt được dùng làm cơ sở của nó có tính không bền vững. Tuy vậy, về đại thể, người ta vẫn có thể phân biệt hai kiểu kết cấu khác nhau của tiểu loại truyện cổ tích này.**
- Kiểu kết cấu “kể sự việc” là kiểu kết cấu được sử dụng rộng rãi trong nhóm truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài đạo đức.
+ Kiểu kết cấu này hết sức đơn giản, tuy cũng kể về một số phận con người nhưng nhân vật thì không có diện mạo, cuộc đời thì chỉ kết ở một sự việc và trong sự việc ấy hầu như không có xung đột trực diện (Ví dụ: “Mài dao dạy vợ, Giết chó khuyên chồng, Cờ gian bạc lận, Đứa con trời đánh,…)
+ Kiểu kết cấu “kể sự việc” cũng được sử dụng phổ biến ở những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài “Phân xử tài tình”. Những truyện này cũng chỉ kể việc, không tả người; thậm chí, nhân vật chính cũng không có số phận dù chỉ là một nét phác đơn sơ (nhưng rành rõ) như ở những truyện kể về “Gương thế sự”. Cố nhiên, nếu tính cách nhân vật cổ tích thể hiện chủ yếu qua hành động (nói chặt chẽ hơn là: chỉ thể hiện qua hành động), thì chính sự việc được kể đã vẽ ra tính cách của nó.
- Kiểu kết cấu “xâu chuỗi”: là kiểu kết cấu tiêu biểu của những truyện cổ tích sinh hoạt về đề tài trí khôn, đặc biệt là nhóm truyện “Trạng”. Đó là những câu chuyện kể về những cuộc phiêu lưu của nhân vật mưu trí và những câu chuyện kể về những cuộc phiêu lưu của nhân vật khờ khạo. Cuộc phiêu lưu của nhân vật mưu trí thì chủ động, tuy đầy ngẫu hứng. Ngược lại, cuộc phiêu lưu của nhân vật khờ khạo thì chỉ là nhắm mắt, đưa chân. Kết quả thành, bại của họ thì người nghe đều biết trước; nhưng thành bại ra sao thì hoàn toàn bất ngờ không ai đoán được. Nhân vật mưu trí và nhân vật khờ khạo của truyện cổ tích sinh hoạt đi phiêu lưu không phải trong “thế giới kì ảo” mà trong một thế giới hết sức gần gũi với thế giới thực tại quanh ta. Nhưng tất nhiên, đó cũng vẫn là “thế giới cổ tích”.
Truyện cổ tích sinh hoạt phiêu lưu, đặc biệt là những truyện kể về nhân vật mưu trí, thường nhiều tình tiết và có dung lượng lớn. Mỗi tình tiết kể về một sự kiện, một cuộc phiêu lưu “nhỏ” kết thành một truyện nhiều “chương hồi” kể về cuộc phiêu lưu “lớn” của nhân vật đóng vai chính xuyên suốt câu chuyện. (Ví dụ: Chuỗi truyện “Ông Ó” gồm khoảng 30 mẫu truyện; chuỗi truyện “Trạng Quỳnh” gồm khoảng 40 mẫu truyện; chuỗi truyện “Trạng Lợn” gồm khoảng 20 mẫu truyện.)
Như vậy, “Xâu chuỗi” là một biện pháp nghệ thuật kết cấu nằm khắc họa rõ nét thêm tính cách nhân vật, nâng cao “tầm vóc” của tính cách ấy
**4. Không gian và thời gian nghệ thuật của truyện cổ tích sinh hoạt**
Không gian và thời gian “cổ tích” trong truyện cổ tích sinh hoạt rất gần gũi với người kể và người nghe truyện. Bối cảnh sinh hoạt của câu chuyện kể quen thuộc với họ: khung cảnh nông thôn và gia đình nông dân; những chuyện áp bức bóc lột và đời sống xã hội trong làng xã; kẻ buôn bán và chuyện lừa đảo; người học trò và chuyện thi cử; chốn cửa quan và chuyện kiện tụng;…điều này cho phép họ đặt mình vào địa vị nhân vật. Câu chuyện như xảy ra không xa, mà cũng chưa lâu, trong cuộc đời hàng ngày.
**5. Thực tại và hư cấu trong truyện cổ tích sinh hoạt** **-**Ở truyện cổ tích sinh hoạt, thực tế thực tại đã trở thành cái nền của câu chuyện kể. Những môtip xã hội chiếm một vị trí lớn trong truyện cổ tích sinh hoạt. Có những truyện được kể như những câu chuyện mắt thấy tai nghe.
- Ở truyện cổ tích sinh hoạt, hư cấu không mang tính chất hư cấu kì ảo như ở truyện cổ tích thần kì. Một vài truyện sử dụng yếu tố kì dị nhằm thể hiện tư tưởng quả báo, thiên mệnh (“Đứa con trời đánh”, “Chum vàng bắt được”,…) đều khó tránh khỏi vẻ gượng gạo, vì những chi tiết biến hóa siêu nhiên này không có sự hài hòa với bối cảnh sinh hoạt. Hư cấu trong truyện cổ tích sinh hoạt thường được xây dựng trên
*sự miêu tả phi lí*: Câu chuyện kể cho đến một lúc nào đó, hoàn toàn giống như thật; tính *hiện thực*của nó thậm chí, còn được tô đậm thêm bởi những chi tiết miêu tả cụ thể; nhưng tính chất phi lí bộc lộ khi *có sự miêu tả phóng đại*một nét tính cách nào đó của nhân vật (thường là ở loại nhân vật “tiêu cực”) hoặc một tình huống khác thường. Tính chất gây cười của nhiều truyện cổ tích sinh hoạt bắt nguồn từ chỗ đó.
IV. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH VỀ LOÀI VẬT
2. Nhân vật chính trong truyện cổ tích về loài vật.
a. Nhân vật chính trong truyện cổ tích về loài vật là các con vật. Theo phân loại tự nhiên, các con vật trong truyện cổ tích về loài vật của người Việt gồm:
- Thú: cọp, voi, chó rừng,…( tại sao cọp ăn thịt người, voi cọp thi tài, chó rừng và cọp,…), trâu, ngựa,…( tại sao trâu không biết nói, trâu và voi, voi ngựa đua nhau, lừa thi tài với ngựa,…), chó, mèo,…(con chó vàng và con chó đen, chuột và mèo,…);
- Chim: diều, cắt, quạ,…(diều với cắt và quạ, diều quạ tranh nhau,…), gà, vịt,…( gà mái gáy, vịt đi xin chân,…), một vài loại chim quen thuộc khác (con cò trắng, gà, vịt và chim khách, chim chìa vôi,…).
- Cá: ( con lươn và con rô, cá chép hóa rồng,…);
- Côn trùng: ( tại sao dơi ăn muỗi, mọt và tò vò, con nhện báo tin,…)
Phần lớn nhân vật chính trong truyện cổ tích về loài vật của người Việt (Kinh) là những con vật nuôi hoặc sống gần gũi với con người.
b. Ở nước ta, các dân tộc anh em, nhất là các dân tộc Tây Nguyên, còn giữ một kho truyện cổ tích về loài vật phong phú và lâu đời hơn cả. Trong kho truyện này, những nhân vật chính là các con vật hoang dã, sống trong rừng, chiếm vị trí đáng kể. Qua những truyện này, ta có thể cảm nhận được một chút dư âm của nguồn truyện kể có tính chất thần thoại về loài vật của người săn bắt và chăn nuôi thời cổ. Đặc biệt, ở đây nổi lên một nhân vật đặc sắc, có thể coi là nhân vật tiêu biểu của truyện cổ tích về loài vật Việt Nam xét chung- chú thỏ nổi tiếng tinh khôn, vai chính xuyên suốt trong những truyện kể về con thỏ của đồng bào Katu, Kadong, Xtiêng, Khơme Nam bộ… Ngay người Kinh cũng có một vài truyện kể về con vật được coi là lắm mưu mẹo này trong “vốn tiết mục” truyện cổ tích về loài vật của mình (con thỏ, con gà và con hổ, con thỏ và con hổ, mưu con thỏ,…). Đó là một con vật nhỏ yếu nhưng dũng cảm, thông minh, mưu trí, đa tài, là người anh hùng cứu tinh của những kẻ yếu gặp tử nạn (thỏ cứu voi già khỏi nanh hổ, thỏ cứu đàn cá và tự cứu mình thoát chết, thỏ cứu dê thoát bị hổ ăn thịt, thỏ cứu người và trừng phạt cá sấu,…), người anh hùng phản kháng bất trị chuyên lừa đánh những kẻ cường bạo (thỏ lừa hổ, thỏ trị cá sấu, thỏ chơi khăm báo,…), người thầy thuốc đầu tiên từng dạy cho loài người biết làm thuốc (con thỏ thầy thuốc ), vị quan tòa giỏi (thỏ nổi tiếng quan tòa, thỏ sử kiện, thỏ sử kiện yêu tinh phải thua,…). Tuy nhiên, có phần khác với nhân vật mưu trí truyện cổ tích sinh hoạt, con thỏ trong truyện cổ tích về loài vật Việt Nam không phải là nhân vật chỉ có mặt “tích cực”, chúng cũng có mặt “tiêu cực”, mặt xấu. Thái độ của người kể và người nghe đối với chúng có tính chất hai mặt, với những mức độ khác nhau- vừa ưa thích, vừa không đồng tình (thỏ bị sên cho một bài học, thỏ chia phần cho rái cá,…).
**2. Xung đột trong truyện cổ tích về loài vật**
- Truyện cổ tích về loài vật phản ánh cuộc đáu tranh của người thời cổ nhằm tìm hiểu, chi phối, chinh phục các lực lượng tự nhiên. Về mặt này, có lẽ những truyện giải thích nguồn gốc những đặc điểm riêng của một số con vật là tiêu biểu và thú vị hơn cả (Con Cóc là cậu ông trời, Chuột và Mèo, Mọt và tò vò, Tại sao trâu không biết nói, Tại sao dơi ăn muỗi,…). Xung đột giữa con người với loài vật cũng được thể hiện gián tiếp qua môtip gọi là “dư âm của cái thời con người bắt thú về nuôi làm gia súc”.
Tuy nhiên, căn cứ vào những tư liệu hiện có, có thể nói, truyện cổ tích nói chung cũng như truyện cổ tích về loài vật nói riêng không đề cập xung đột trực tiếp giữa con người với loài vật. Dấu vết của xung đột ấy thể hiện ở những môtip rất cổ gắn với tín ngưỡng tôtem (Vật tổ) (như sự sợ hãi tôtem, sự sùng bái tôtem,…) đã trở nên hết sức mờ nhạt hoặc đã bị hiểu lại.
- Xung đột giữa con người với loài vật trong truyện cổ tích về loài vật, với thời gian đã chuyển hóa thành sự xung đột sinh hoạt- xã hội hoặc lồng vào xung đột sinh hoạt – xã hội. Truyện cổ tích về loài vật, theo đặc tính của nó, có khuynh hướng tiếp cận truyện cổ tích sinh hoạt. Trên hướng này, truyện cổ tích về loài vật phân hóa ra hai mảng: truyện cổ tích về loài vật dành cho trẻ em và truyện cổ tích về loài vật dùng cho người lớn. truyện cổ tích về loài vật dành cho trẻ em cũng đã đề cập đến cả những vấn đề xã hội và đạo đức nhưng ở tầm mức mà trẻ em có thể hiểu được. Nếu được kể cho người lớn thường mang ý nghĩa sâu xa về mặt xã hội; các con vật trong truyện được gán những tính cách người và “xã hội loài vật”, trong đó gợi nghĩ đến những qaun hệ xã hội giữa người và người (Kiến, Ong chọi với Cóc, Con Công và làng chim, Cóc và Cá,…)
Nhìn chung, xung đột nổi bật trong truyện cổ tích về loài vật Việt Nam là
*xung đột giữa kẻ yếu và kẻ mạnh.*Ở đây, những con vật nhỏ nhưng gan dạ, mưu trí, lại biết hợp quần luôn luôn thắng những con vật chỉ biết ỷ vào sức mạnh hung bạo. Những truyện kể về chú Thỏ tinh khôn của một số dân tộc nước ta, như đã nêu ở trên, được coi là tiêu biểu nhất cho loại xung đột này. **3. Kết cấu của truyện cổ tích về loài vật**
-Hình thức kết cấu phổ biến hơn cả của truyện cổ tích về loài vật là hình thức “truyện kể ngắn – đối thoại”. Với kết cấu này, câu chuyện thường mang dáng dấp một hành động kịch. Độ dài thời gian của hành động thường được biểu thị bằng hệ thống trùng lặp.
- Về mặt kết cấu cũng có thể phân biệt những truyện đơn tình tiết (Thằn lằn trộm chân, Chim Chìa Vôi,…), đa tình tiết (Con Cóc là cậu ông trời gồm: 1/Tình tiết kết đoàn của cóc với ong vò vẽ, Gà và cọp trên đường lên trời, 2/ Tình tiết giao đấu (đấu lực, đấu lí) của Cóc và các “chiến hữu” với trời và quân tướng nhà trời; Con thỏ chài cá gồm: 1/ tình tiết Thỏ rủ heo rừng, nai, trâu rừng, cọp, voi đi chài cá với mình, 2/ Tình tiết Thỏ và năm con vật kia cùng chài cá và lần lượt phơi sấy cá, lần lượt đối phó với Ó đến ăn cá, 3/ Tình tiết thỏ “chia cá” cho năm con vật,…) và những truyện được cấu tạo theo chuỗi (chuỗi truyện về chú Thỏ tinh khôn)
- Không phải tất cả truyện cổ tích về loài vật đều kết thúc có hậu như truyện cổ tích thần kì. Tuy nhiên, những truyện không có kết thúc có hậu không hề có âm điệu bi kịch.
- truyện cổ tích về loài vật có khả năng ngụ ý tiềm tàng. Đây là khả năng tự nhiên của những truyện kể về loài vật. Khả năng này nếu được khai thác một cách có chủ ý sẽ đem lại cho truyện cổ tích về loài vật những ngụ ý xã hội sâu xa, những ý nghĩa giáo huấn rõ ràng. Về mặt kết cấu, dụng ý này biểu hiện ở cách kết thúc câu chuyện kể bằng một bài học, được biểu đạt súc tích bằng một câu nói cô đúc, một câu tục ngữ hoặc một câu vần, vè, đại loại như: “Thành tự đó, Rùa phải đội đá đội đồng, Khốn khổ cái thân” (Rùa đội bia).
**4. thực tại và hư cấu trong truyện cổ tích về loài vật**
- Với truyện cổ tích về loài vật, hư cấu nảy sinh từ sự thống nhất các mặt đối lập của thế giới người và thế giới loài vật là một không gian, một môi trường. Đó là một thế giới đặc biệt, “quái đản”, không phải thế giới người mà cũng không giống thế giới loài vật – thế giới của những quan niệm thực tế lẫn lộn, trong đó cái không đáng tin có thể được coi là đáng tin. Hư cấu cũng tạo ra sự gần gũi nhau của những hiện tượng loại trừ lẫn nhau: những con vật nói năng phải trò truyện phải tranh cãi với nhau; con Chào mào muốn lấy con chim xanh, Con gà con vịt đi kiện con chim Khách,…
- Nhìn chung, truyện cổ tích về loài vật vẫn giữ được đôi nét về môi trường sinh thái tự nhiên của các con vật trong truyện. Chẳng hạn, truyện kể về con Cóc thì có khung cảnh, đầm, vũng, ao, chuôm,…truyện kể về con Cua, con Cáy thì có bờ sông, bãi bến; truyện kể về con chim sẻ, con tu hú thì con chim sẻ có tổ ở cái lỗ hỏng đòn tay nhà, con tu hú không biết làm tổ thì đậu ngọn tre, cây gạo,…
**5. Những công thức cố định trong lời kể của truyện cổ tích về loài vật**
Lời kể dân gian của truyện cổ tích về loài vật thường sử dụng một số công thức truyền thống. Đó là những công thức cố định có dạng một câu nói khái quát, một câu tục ngữ hoặc một câu ca vè nhằm rút ra một lời giáo huấn, một ý nghĩa xã hội từ câu chuyện kể hoặc nêu ra một dấu vết xưa còn lại.
Cùng với truyện ngụ ngôn, truyện cổ tích về loài vật được đánh giá là một pho bách khoa sư phạm dân gian. Về mặt nghệ thuật sư phạm, nét đặc sắc nổi bật của nó là ở tính trực quan sinh động, không cần đến những giáo điều khô khan, cao đạo mà vẫn đạt mục đích.
**ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP SỬ THI ANH HÙNG** **1. Khái niệm** **Sử thi là tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn, sử dụng ngôn ngữ có vần, nhịp, xây dựng những hình tượng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng để kể về một hoặc nhiều biến cố lớn diễn ra trong đời sống cộng đồng của cư dân thời cổ đại.** **2. Phân loại:**Sử thi có hai loại chính: Sử thi thần thoại và sử thi anh hùng
- Sử thi thần thoại kể về sự hình thành thế giới, sự ra đời của muôn loài, sự hình thành các dân tộc và các vùng cư trú cổ đại của họ, sự xuất hiện nền văn minh buổi đầu.
- Sử thi anh hùng kể về cuộc đời và sự nghiệp của các tù trưởng anh hùng. Sử thi anh hùng thường gồm ba đề tài chính: lấy vợ, đánh giặc (chiến tranh) và làm lụng. Trong đó đề tài đánh giặc là đề tài quan trọng hơn cả, là đề tài trung tâm của sử thi anh hùng và thu hút các sự kiện thuộc hai loại đề tài kia. Làm lụng là tiền đề của đánh giặc, lấy vợ là mục tiêu gắn với đánh giặc. Đề tài này có một số kiểu chính:
+
**Kiểu đề tài chiến tranh giành lại vợ:**Tiêu biểu cho loại này là sử thi Đăm Săn, cốt truyện diễn tiến như sau: Đăm Săn lấy Hơ Nhí, Hơ Bhí - Đăm Săn đánh Mtao Grứ giành lại vợ - Đăm Săn đi làm rẫy - Đăm Săn đánh Mtao Ak giành lại vợ - Đăm Săn đánh Mtao Kuắt giành lại vợ - Đăm Săn đánh Mtao Êa giành lại vợ - Đăm Săn đi lấy nữ thần Mặt trời - Đăm Săn chết, Đăm Săn cháu thay cậu - Kết thúc. **+ Kiểu đề tài chiến tranh đòi nợ và trả thù:**Tiêu biểu cho loại này là sử thi Xing Nhã, cốt truyện diễn tiến như sau: Xing Nhã ra đời - Giarơ Bú giết bố Xing Nhã và bắt mẹ chàng làm nô lệ - Xing Nhã gặp nàng Bơra Tang - Bơra Tang nói cho Xing Nhã biết thù xưa, Xing Nhã chuẩn bị trả thù - Gỗn bắt hồn Xing Nhã và cho uống thuốc thần -Xing Nhã đến làng Giara Bú, gặp mẹ và nàng Hbia Blao - Xing Nhã đánh nhau với anh em Giara Bú, kẻ thù bị giết - Kết thúc: Xing Nhã lấy nàng Hbia Blao, Xing Mưn lấy Bơra Tang. Xing Nhã dựng nhà mả cho bố và tổ chức ăn uống linh đình. **+ Ngoài ra còn kiểu đề tài hỗn hợp, vừa có chiến tranh giành lại vợ, vừa có chiến tranh đòi nợ và trả thù:**Điển hình cho kiểu này là sử thi Mhiêng: Tiểu phẩm 1: Mhiêng mồ côi trở nên giàu có - Mhiêng cướp Hbia Ling Bang - Mhiêng đánh Mtao Grứ giành lại Hbia Ling Bang - Mhiêng đánh Mtao Ak giành lại vợ -Mhiêng đánh Mtao Mxây giành lại vợ, bị Mtao giết. Tiểu phẩm 2: Prah Đam, cháu Mhiêng ra đời-Prah Đam đánh Mtao Mxây để trả thù-Kết thúc: Prah Đam chiến thắng, cứu sống Mhiêng, tổ chức cho Mhiêng và Hbia Ling Bang cưới nhau lại lần hai rất linh đình. **3. Cở sở ra đời của sử thi anh hùng** **Đầu tiên, sử thi anh hùng ra đời dựa trên cơ sở xã hội. Thực tế xã hội thời cổ là xã hội của những cuộc chiến tranh diễn ra quyết liệt, liên miên, dai dẳng giữa các buôn làng, bộ tộc. Trong bối cảnh lịch sử xã hội như thế đòi hỏi phải có một con người hội đủ những tài năng và bản lĩnh phi thường để cùng dân làng, bộ tộc chống lại kẻ thù, bảo vệ cuộc sống của cộng đồng.**
Những chuyển biến lớn trong xã hội dẫn đến sự manh nha giai cấp, xuất hiện tầng lớp giàu có, tập trung trong tay một số khá lớn của cải. Cuộc sống êm đềm, hài hòa trong cộng đồng dần dần rạn nứt, báo hiệu sự tan vỡ vì những mâu thuẫn sâu sắc về quyền lợi, dân đến những tranh chấp gay gắt, thậm chí đổ máu giữa các tù trưởng (Đăm Săn, Xinh Nhã,…), giữa kẻ giàu với người nghèo (sử thi Y Ban)
Thêm vào đó là sự vận động, chuyển biến lớn của xã hội đi từ công xã mẫu hệ dần dần phát triển lên thành xã hội cộng đồng rộng lớn. Cụ thể đó là sự vùng lên của lớp người mới chống lại và muốn thoát khỏi sự ràng buộc của những tục lệ của chế độ mẫu hệ và từ đó mà chuyển quyền quản lí gia đình, xã hội từ người đàn bà sang người đàn ông.
Từ trong cuộc sống và trong cuộc đấu tranh xã hội, nhiều khi gay gắt nảy lửa vang động buôn làng ấy nổi lên hình ảnh những con người kiệt xuất, những chàng trai tài ba như Đăm Săn, Xinh Nhã…, những cô gái đảm đang, nhan sắc như Hơ Nhí, Hbia Sun,…Họ tiêu biểu cho sức lức và toàn bộ tài năng ý chí và trí tuệ của toàn bộ cộng đồng. Những con người ấy vừa là kết tinh sức mạnh của tập thể vừa là biểu tượng cho lý tưởng thẩm mĩ và đạo đức của thời đại.
**4. Bản chất của sử thi anh hùng** **Tinh thần dân chủ, ý thức tập thể, mối quan hệ cộng đồng gắn bó giữa nhân vật anh hùng với nhân dân, đó là những nét đặc trưng nói lên ý nghĩa xã hội sâu sắc và tính nhân văn mạnh mẽ của các bản sử thi.**
Mặt khác, tinh thần dũng cảm tuyệt vời, những chiến công vang dội của các nhân vật anh hùng cùng với cảnh sống sung túc rộn tiếng chiêng ngân của buôn làng, đó là những nét đặc trưng nói lên khát vọng mãnh liệt và tiêu chuẩn về phẩm chất đạo đức cao quý của nhân dân. Những phẩm chất đó là những lí tưởng thẩm mĩ của thời đại. Lí tưởng thẩm mĩ của thời đại thể hiện tập trung ở lí tưởng thẩm mĩ của các nghệ nhân kể sử thi, chi phối toàn bộ toàn bộ phương pháp và phong cách sáng tạo nghệ thuật của họ trong sử thi anh hùng.
**5. Thi pháp sử thi anh hùng** **5.1 Thi pháp nhân vật**
5.1.1
**Nhân vật trung tâm**: Đó chính là những nhân vật anh hùng
- Nhân vật anh hùng là nhân vật đại diện cho lý tưởng cộng đồng.
+ Nhân vật anh hùng trước hết là nhân vật phải đẹp cả hình dáng bên ngoài lẫn phẩm chất bên trong. Tiêu biểu hơn cả là nhân vật Đăm Săn
. Trang phục: “
*Chàng ta mang chăn choàng trên áo, tay đeo vòng, tay cầm gươm chạm trổ và sắc bén, toàn là đồ dùng của người giàu mới có*”.
. Vũ khí: Đăm Săn cũng múa khiên.
*Múa sát xuống đất thì chỉ còn nghe tiếng nhạc của khiên. Múa trên đầu thì chỉ còn thấy cây kiếp thép quay tít*”.
. Ngoại hình Đăm Săn được miêu tả như sau: “…
*lông mi cong, mặt mũi đỏ hồng như có men rượu nồng*”. Vẻ tinh anh, nhanh nhẹn của Đăm Săn được ví: “ *mắt đen như mắt rắn, long lanh như mắt cá trê, giận dữ như đôi mắt rắn đang ấp trong hang*”. Sức mạnh của người anh hùng trong chiến trận được ví như âm thanh của thiên nhiên, vũ trụ: “ *Đăm Săn múa khiên ở phía tây, gió xoáy về phía đông, múa ở phía nam, gió xoáy về phía bắc làm nghiêng ngả cây đa, cây sung*”. Đăm Săn là nhân vật anh hùng bách chiến bách thắng. Trong các trận đánh nhau với các tù trưởng ở trần gian đến các lần xung trận đọ sức với thần linh chàng đều chiến thắng.
. Đời sống tinh thần: luôn có sự đấu tranh giữa việc bắt buộc phải làm nhiệm vụ với không chịu làm nhiệm vụ của người chồng theo tục lệ truyền thống đã quy định; giữa chịu an phận sống với vợ theo nếp đã định sẵn với việc “mở ra con đường theo ý muốn”.
. Hành động và tư tưởng: luôn hướng tới khát vọng muốn trở thành một tù trưởng hùng mạnh, nên Đăm Săn mới chịu lấy hai chị em Hơ Nhí và Hơ Bhí, muốn đi bắt nữ thần mặt trời: “
*Tôi muốn đi bắt nữ thần mặt trời. Như vậy mới trở thành tù trưởng hết sức giàu mạnh…trên đời không ai bì kịp…Tôi đến đâu núi sẽ vỡ, suối tan*”.
. Phẩm chất cao quý của nhân vật là lòng dũng cảm xả thân vì cộng đồng trong việc chiến đấu chống kẻ thù và chinh phục thiên nhiên.
+ Mang vẻ đẹp hài hòa đến mức lý tưởng giữa thể chất và ngoại hình, nên mọi cử chỉ và hành động của nhân vật anh hùng đều rất khoáng đạt, mạnh mẽ, dứt khoát. Đây là hình ảnh của Đăm Săn: “
*Rồi nhảy một nhảy xuống đất. Anh đi ung dung, khoan thai, hai tay đánh xa một cách tuyệt đẹp. Anh đi trên đường thoăn thoát như con rắn Prao huê. Anh đi trong đám cỏ tranh lanh như rắn prao hơmat, vượt qua các ngại vật một cách nhẹ nhàng*…”
+ Nhân vật anh hùng rõ ràng là nhân vật của một quan niệm nghệ thuật độc đáo. Họ có thể được sinh ra bình thường hoặc thần kì nhưng khi trưởng thành, tất cả đều có quyền năng ngang tầm hoặc vượt cả các thế lực siêu nhiên. Đăm Săn khi lên trời “
*liền chụp ngay búi tóc Trời*”. Hay Chương Han không những tấn công chống thế lực thống trị trần thế mà còn tấn công cả thế lực thống trị trên Trời.
+ Tính kỳ vĩ, hào hùng là đặc trưng của nhân vật anh hùng. Nhân vật có hành động phi thường, kỳ diệu. Ngoài những việc làm đời thường thì con người anh hùng được dân gian tô vẽ lên những kỳ tích mà người thường khó lòng làm được như chặt cây thần linh, chinh phục thần mặt trời trong sử thi Đăm Săn.
- Nhân vật anh hùng phải luôn hành động. Nên họ phải luôn hành động vì quyền lợi và mục đích của cộng đồng. Vai trò và công việc bắt buộc và thôi thúc họ hành động đã đành, mà tự bản thân họ cũng tiềm tàng sẵn nhu cầu hành động rất cao trong mọi trường hợp, mọi điều kiện.
+ Nhiệm vụ quan trọng và thiết yếu nhất của nhân vật anh hùng là sẵn sàng chiến đấu với mọi thế lực, trọng mọi tình huống để bảo vệ sự bình yên và phát triển của cộng đồng. Đăm Săn đang cùng dân làng bắt cá, nghe tin Hơ Nhí bị Mtao Mxây bắt đi, liền nói: “
*Hỡi các con! Chúng ta về ngay! Bỏ lại tất cả đồ đạc ở nơi đây…chúng ta hãy đi tìm xem ai đã lôi kéo cối khỏi chầy, ai đã bắt vợ ta*”. Đang từ không khí lao động chuyển ngay sang không khí chuẩn bị chiến tranh
+ Nhân vật anh hùng còn tổ chức săn bắn, trao đổi sản xuất, chế tác công cụ và phương tiện phục vụ cho quá trình mở mang lãnh thổ, chiếm đoạt nhiều tài nguyên thiên nhiên khác. Đăm Di tổ chức cho trai tráng trong làng đi săn, khi hay tin làng bị Carơ Bú đốt phá liền trở về làng, tổ chức dựng lại làng, làm nhà mới, cùng nhau phát nương, làm rẫy, gieo lúa,…để chờ ngày đủ sức và lực để đi cứu cha mẹ, buôn làng. Đăm Noi làm một con thuyền biết bay để đi đánh Drang Hạ - Drang Hơm. Người anh hùng không chỉ lao động một mình mà cùng lao động với dân làng. “
*Chàng Đăm Di gọi dân làng ra đi. Họ theo đường cong, đường queo, dáo mác như bông lau lách, cung nỏ như nhánh cây, ống tên như trái mướp trên giàn và râu cằm của họ mọc dài như râu ngô. Người đông như kiến như mối, một trăm người đi trước, một nghìn người đi sau*”. Đây không chỉ là cảnh dân làng đi săn một cách bình thường mà là những hình ảnh sống động, khắc họa cả một đoàn quân trùng điệp, đầy khí thế như đi ra chiến trường.
- Nhân vật anh hùng là nhân vật trung tâm trong chiến trận. Nhân vật anh hùng phải có khả năng chiến đấu với mọi kẻ thù. Khi đánh nhau với con voi dữ nhất của anh em Giarơ Bú, Xinh Nhã đã thể hiện một sức mạnh vô song “
*Hai chân giẫm chặt vòi nó, con voi bỗng đứng in như cục đá. Chàng giằng mạnh đôi ngà của nó tuột khỏi miệng, con voi rống lên nghe rùng rợn núi đồi, ngã quỵ xuống*”. Còn Đăm Noi thì đánh nhau với Drang Hạ - Drang Hơm “ *có sức mạnh hơn thần, đánh núi, núi lở, đánh đá, đá vở, đánh nước nước cạn*”.
- Họ không chỉ là anh hùng trong chiến trận mà còn là anh hùng trong lao động. Từ khi về làm chồng Hơ Nhí, Hơ Bhí, Đăm Săn “
*lo làm rẫy, trồng dưa, tỉa bắp, chàng mong hạt mau nảy mầm, lúa nhanh tốt, cây thuốc hút mọc khắp rẫy*”.
- Biện pháp nghệ thuật khái quát hoá, lý tưởng hoá được sử dụng triệt để trong việc xây dựng nhân vật sử thi.
+ Khái quát hóa: Họ là nhân vật tiêu biểu cho lý tưởng cộng đồng. Mọi suy nghĩ và hành động của họ đều hướng đến mục đích xác lập và khẳng định một thế quyền mạnh mẽ cho cộng đồng. Các nhân vật anh hùng luôn là người đi đầu trong mọi hoạt động khác nhau để duy trì và phát triển đời sống cộng đồng. Họ phải chiến đấu để bảo vệ hoặc chiếm đoạt thêm đất đai, tài sản, làm giàu cho dân cư. Họ hướng dẫn mọi người khai phá những vùng đất mới để mở rộng địa bàn canh tác. Họ bao giờ cũng đi đầu trong quá trình tổ chức sản xuất, săn bắn hoặc trao đổi sản phẩm làm cho cộng đồng ngày thêm giàu mạnh. Họ là những con người toàn diện vì ở lĩnh vực nào họ cũng tài giỏi. Dũng cảm trong chiến đấu, táo bạo trong khám phá, mềm mỏng trong trao đổi, hài hòa trong mọi quan hệ…, họ là hiện thân của sự kết tinh mọi phẩm chất ưu tú của cộng đồng, thời đại.
+ Lý tưởng hóa:
. Chính sự phóng đại đã đẩy nhân vật anh hùng lên quá mức bình thường. Họ trở thành con người rất kì vĩ.
. Nhiều nhân vật anh hùng được xây dựng kì ảo đến mức họ có thể chiến thắng nhiều thế lực siêu nhiên ghê gớm, vượt qua tất cả gian khổ, khó khăn, dễ dàng lập được nhiều chiến tích. Với nghệ thuật lý tưởng hóa đến mức độ gần như tuyệt đối, lớp nhân vật anh hùng trong biểu hiện nào cũng khác thường, đặc biệt.
. Bằng sự phóng đại, sử thi đã lý tưởng hóa vai trò của nhân vật anh hùng trong mọi lĩnh vực.
**5.1.2 Các nhân vật phụ** **- Nhân vật đối địch**
+ Song hành với nhân vật anh hùng là các nhân vật tù trưởng (mtao) tham lam, hiếu sắc. Họ thường thích đi cướp vợ trẻ trung xinh đẹp của người anh hùng về làm vợ bé. Các mtao này cũng là những người có tài năng nhưng thường hống hách, xảo quyệt, nhưng cũng có mtao đã gần đất xa trời rồi mà vẫn thích đi cướp vợ người anh hùng. Khi chiến đấu, hình ảnh họ hiện lên thật buồn cười, thảm hại: “
*Mtao Anur múa bên phải, nhay bên trái làm mọi người phải ngó theo …đôi chân nặng trịch như có ai cột đá, đôi tay rã rời như không cầm nổi cái khiên, bàn tay run run như không cầm nổi thanh kiếm. Cái khiên như sắp rớt xuống đất, thanh kiếm sắp tụt khỏi tay*”. Kết quả của họ thường là cái chết thảm thương bởi tài năng của người anh hùng.
+ Một số cũng có sức khỏe và vẻ đẹp không kém gì nhân vật anh hùng. Họ cũng rất gan dạ, dũng cảm trong chiến đấu. Như nhân vật Pơrong Mưng trong Xing Nhã,…
**- Nhân vật nữ tài sắc**
Tuy không phải là nhân vật chính trong sử thi anh hùng nhưng nhân vật nữ tài sắc có vai trò quan trọng trong sự phát triển cốt truyện. Họ thường là vợ hoặc chị em của nhân vật anh hùng. Họ xuất thân từ những gia đình giàu có hoặc rất có thế lực. Họ là những cô gái đẹp, tài năng, chăm chỉ, giàu sang, nắm quyền quyết định kinh tế và quyền lực trong gia đình. Chị em Hơ Nhí, Hơ Bhí, trong mắt Đăm Săn: “
*rất xinh đẹp … Đôi mắt hai nàng lóng lánh như ánh sao đêm*…”. Hai chị em có tài thêu dệt hơn người, tấm vải họ dệt: “ *phía trên thêu hình con rắn prao dú đang bò, phía dưới thêu hình con rắn prao hô cuộn, phái dưới cùn thêu hình con chim gõ kiến, ở trên thêu hình con rắn cạp nong, hình con trâu, con bò béo mập*”. “ *Hơ Nhí, Hơ Bhí ngày cũng như đêm, bàn tay chăm chỉ kéo sợi xe chỉ, đánh bông, cây kprư không rời trên đùi, câu msa không rời chân. Khung dệt không rời khỏi hông*”.
Người đàn ông lý tưởng của họ là những chàng trai tài giỏi, người anh hùng, và họ góp phần làm cho người anh hùng trở nên có quyền lực và giàu sang. Chị em Hơ Nhí, Hơ Bhí quyết lấy cho bằng được Đăm Săn và khi Đăm Săn lấy họ thì chàng trở thành một tù trưởng giàu mạnh.
Họ là nguyên nhân của các cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc vì phần lớn các cuộc chiến tranh giữa các tù trưởng đều nhằm mục đích cướp người đẹp và giành lấy người đẹp bị cướp. Đăm Săn sáu lần đi đánh với các tù trưởng khác đều là vì muốn cứu Hơ Nhí.
**- Nhân vật thần**
Thần là nhân vật phụ nhưng có ảnh hưởng đến tiến trình phát triển cốt truyện. Trong sử thi anh hùng, nhân vật thần có ảnh hưởng chi phối đến cuộc sống con người nhưng không đóng vai trò quyết định. Vị thần xuất hiện xuyên suốt trong các tác phẩm sử thi là ông già Gỗn (ông Trời). Vị thần này không được miêu tả kĩ nhưng đây là nhân vật thần có ảnh hưởng đến cuộc sống và đường đời nhân vật anh hùng. Ông thường xuất hiện và can thiệp khi người anh hùng gặp nguy hiểm, khó khăn, trở ngại. Đó là điều kiện giúp người anh hùng thực hiện lý tưởng xã hội. Đăm Săn không chịu lấy HNhí, ông Gỗn phải can thiệp, tác động để Đăm Săn lấy nàng. Đăm Săn đánh nhau với Mtao Mxây mãi không chiến thắng được, ông Gỗn bày cho cách lấy chày giã gạo ném vào tai Mxây, quả nhiên Mxây bị giết. Xing Nhã bị voi của Prong Mưng kẹp trong đôi ngà sắp chết thì ông Gỗn ném thuốc tiên xuống tiếp sức cho Xing Nhã có đủ sức mạnh bẻ hai chiếc ngà của voi.
Ông Gỗn đóng vai trò là nhân vật trợ giúp như ông Tiên, ông Bụt trong truyện cổ tích chứ không chi phối và can thiệp quá mức như các vị thần trong sử thi Hômerơ hoặc sử thi Ấn Độ. Thậm chí có khi ông Gỗn phải chịu nhượng bộ yêu sách của người anh hùng. Chẳng hạn, Đăm Săn một lần lên trời yêu cầu ông Gỗn phải cứu sống HNhí và HBhí, lần khác đòi hạt giống. Càng về sau, các sử thi “Đăm Đroăn, Đăm Di”, vai trò con người quyết định.
-
**Nhân vật cộng đồng:**
Người anh hùng thường không lẻ loi, đơn độc vì bên cạnh luôn có một tập thể đông đảo. Họ thường được gọi một cách tượng trưng là: bà con, họ, đám đông, các con, các tôi tớ hay theo số lượng: hàng nghìn hàng vạn người,…
Hình ảnh cả cộng đồng người tham gia chiến tranh: “
*Tới hàng rào, họ phát một lối đi vào. Tiếng nhạc càng kêu dòn khuyến khích họ xông vào. Tiếng chiêng giục giã họ đi theo người tù trưởng oai hùng*…”.Cũng như hình ảnh cả một tập thể đông đảo cùng người anh hùng tham gia lao động: “ *Mười người chữa xà ngang, năm người uốn xà dọc, một trăm người khác chữa lại sạp tre*…”, thể hiện một cách sinh động tính chất toàn dân của sử thi anh hùng. Đồng thời những hình ảnh đó thể hiện khá sâu sắc mối quan hệ hài hòa, gắn bó giữa các nhân vật anh hùng với cả tập thể cộng đồng mà họ sống và hoạt động.
Nhân vật sử thi anh hùng không có nhiều lớp người nhưng có tập thể người trong cộng đồng làng bản, cùng chung vai gánh vác với nhân vật anh hùng nhằm tôn lên vai trò thủ lĩnh của nhân vật anh hùng.
**5.2 Không gian, thời gian**
*
**Không gian sử thi**
- Không gian thực. Đó là không gian cộng đồng, bao gồm: không gian thiên nhiên, không gian xã hội.
+ Không gian thiên nhiên là núi non, sông ngòi, cây cỏ, chim chóc, thú vật, sản vật.
+ Không gian xã hội là bản làng, sinh hoạt lao động sản xuất và chiến đấu.
- Không gian tưởng tượng. Đó là không gian được mở rộng vô tận và nằm ngoài giới hạn có thực. Cụ thể là không gian trên trời, dưới nước hay không gian được phóng đại đến mức không tưởng. Không gian trong sử thi có tính huyền ảo trong môi trường hư hư thực thực, nơi mà “
*dòng nước đục chảy cho đến nơi nào đất giáp trời*”.
- Đặc biệt, nói đến không gian trong sử thi anh hùng là nói đến không gian chiến trận, hoành tráng. Đó là không gian của các cuộc chiến tranh bảo vệ cộng đồng hay trừng phạt và chinh phục các công xã thù địch. Những trận chiến ấy diễn ra trên quy mô rộng lớn từ việc đánh nhau trên mặt đất, ở dưới mặt đất đến đánh nhau với kẻ thù ở trên trời.
* Thời gian sử thi:
- Thời gian tuyến tính: thời gian trong sử thi thường là thời gian của cuộc đời nhân vật anh hùng. Nó kéo dài từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Thời gian bắt đầu bằng sự ra đời của nhân vật, quá trình trưởng thành, chiến đấu chống kẻ thù, chiến thắng kẻ thù và sống hạnh phúc (hoặc chết đi và nối tiếp bằng thế hệ con cháu).
- Thời gian trì hoãn (trì hoãn sử thi): Sử thi có một đặc điểm là khi kể về các trận chiến đấu giữa nhân vật anh hùng và kẻ đối địch (nhất là kẻ thù chính), người kể chuyện thường kéo dài thời gian ra bằng cách thêm vào đó nhiều chi tiết: nhân vật vừa đánh vừa trò chuyện, hút thuốc, vừa nói những câu châm chọc, khiêu khích, mô tả về trang phục, hành động hoặc xen vào đó những lời nhận xét, lời bình của người kể chuyện… Trong sử thi Đăm Noi, Đăm Noi đánh nhau với Drang Hạ - Drang Hơm -> 3 ngày -> hai bên về nghỉ chỗ bóng cây đa cao, bóng cây sung thấp và hút thuốc -> đánh tiếp -> nghỉ và trò chuyện -> đánh nhau -> vừa đánh vừa trò chuyện : ta đánh từ từ, ta đánh thong thả -> Đăm Noi lăn ra chết -> được cứu sống -> giết chết Drang Hạ - Drang Hơm.
Thời gian trong sử thi có tính ước lệ. Người kể chuyện sử thi thường sử dụng mệnh đề “
*nghỉ một ngày, ngơi một đêm, ở không thêm một chiều một sáng*” như một dấu hiệu để chuyển tiếp các sự kiện, hành động, biến cố liên quan đến nhân vật. Thời gian trong sử thi Đăm Săn thay đổi nhanh chóng như chính sự thay đổi trong cuộc đời của nhân vật anh hùng. Đăm Săn vừa mới là “ *Thằng bé còn đang vọc đất, còn đang tuổi bám thang, mới biết đi biết chạy*”, bỗng chốc vừa “ *nghỉ một ngày, ngơi một đêm, ở không thêm một chiều một sáng”*đã là một tù trưởng giàu mạnh. Chính tính ước lệ nên thời gian trong sử thi không thể hiện cụ thể bằng ngày giờ năm tháng mà tính bằng sự kiện, bằng khoảng thời gian nào đó của hoạt động. **5.3 Kết cấu**
Sử thi thường có kết cấu theo lối chương khúc: một chương khúc kể một sự việc, một biến cố trọn vẹn xoay quanh một nhân vật trung tâm. Sử thi Đăm Săn có kết cấu gồm 7 chương khúc có kết cấu chặt chẽ, xâu chuỗi một loạt tình tiết, mỗi tình tiết có thể được xem như một tích kể tương đối độc lập, xung quanh số phận nhân vật anh hùng trung tâm là Đăm Săn.
**5.4 Ngôn ngữ**
Ngôn ngữ sử thi là ngôn ngữ đậm chất hùng tráng và giàu tính trữ tình. Sử thi anh hùng là một loại hình thuộc thể loại tự sự dân gian, có tính chất nguyên hợp, trong đó bao gồm các yếu tố nghệ thuật của ngôn ngữ văn xuôi, ngôn ngữ thơ ca, âm nhạc và ngôn ngữ sân khấu. Tất cả tạo nên giá trị độc đáo “không thể nào bắt chước được” của ngôn ngữ sử thi anh hùng.
- Trước hết ngôn ngữ sử thi anh hùng là ngôn ngữ giàu hình ảnh.
+ Khi khắc họa các nhân vật: Tả về vẻ đẹp con người nhưng khi tả chàng trai thì: “
*chàng là một tù trưởng trẻ, có cái lưng to như một tảng đá, gió thổi chàng không ngã, bão xô chàng không đổ. Chàng có một đôi bắp chân nhẵn và dẻo như mây song mây pông, có một cặp mắtnằm dưới đôi lông mày hình lưỡi mác. Đôi mắt đó sáng rực như đã uống cạn hết một chum rượu, làm lu mờ đi ánh nắng mặt trời sắp dạo qua nương…Giọng nói của chàng cất lên nghe như sấm giật đằng đông, chớp giật đằng tây*...”. Còn khi mô tả cô gái thì: “ *Búi tóc trứng chim của nàng bỏ xoã sau chiếc cổ cao, màu tóc đen ánh như đôi mắt của một con diều, lóng lánh như chỉ khua…Mắt nàng là chớp nắng buổi ban mai. Đôi chân nàng lườn lượn như đi trên cỏ ...*”
+ Khi mô tả những cảnh lớn như cảnh sinh hoạt rộn rịp của buôn làng, cảnh hội hè đông vui với tiếng chiêng ngân không ngớt. : “
*Trâu bò nhi nhúc như bầy mối bầy kiến. Đường từ bên trái qua bên phải rộng đến nỗi hai người đứng hai bên đường,một người giơ thẳng tay lên một cái lao và một người thẳng tay giơ lên một con dao dài cũng chưa chạm nhau. Dấu chân ngựa voi trên đường giống như một sợi dây đánh”*.
+ Dùng ngôn ngữ giàu hình ảnh để vật thể hóa âm thanh, tạo cho người đọc và người nghe có cảm giác như nhìn thấy âm thanh đang “hoạt động”, tác động đến mọi vật. “
*Đánh lên! Cho tiếng chiêng lan ra khắp xứ. Đánh lên! Cho tiếng chiêng lòn qua sàn nhà xuống dưới đất. Đánh cho tiếng chiêng vượt mái nhà, vang lên đến tận trời. Đánh cho khỉ quên ôm chặt cành cây,…Cho hươu nai ngừng nghe quên ăn cỏ*”. Ngôn ngữ hình ảnh được sử dụng đắc địa, dường như tạo nên một thứ ma thuật nào đó khiến cho các cảm quan trong con người có sự giao lưu hài hòa, nhạy bén lạ thường.
+ Khi diễn đạt lối nói giao tiếp hàng ngày: Như lời Y Dhing nói với chị Đăm Săn, khi đến hỏi Đăm Săn về làm chồng cho Hơ Nhí: “
*Chúng tôi tới đây như ong tìm hoa, như trai tìm gái. Chúng tôi tới nói chuyện trầu chuyện thuốc*”…
+ Các biện pháp phóng đại, so sánh, trùng điệp, điệp ngữ trong ngôn ngữ hình tượng tạo nên một vẻ đẹp, một phong cách riêng của sử thi anh hùng: đó là phong cách lãng mạn hào hùng đầy sức hấp dẫn. Nhìn chung thủ pháp phóng đại trong sử thi là cách nói cường điệu, gây ấn tượng rất mạnh. Khi Đăm Săn đi cứu vợ về, nghe tiếng lục lạc ngựa: “
*chó sủa ầm ĩ, làm đất động nhà rung, nước chứa trong nồi bảy, nồi ba bắn lên đến tận cây xà dọc, xà ngang”. Còn tiếng cười của người đẹp thì “con tê giác rớt sừng, con voi rớt ngà*”. Nhất là tiếng chiêng, thủ pháp phóng đại ở đây như có ma lực: “ *Nghe tiếng chiêng quạ quên mớm mồi cho con nhỏ, thỏ chồn quên ăn cỏ, ma quỷ quên việc hạ người, chuột sóc quên ăn lúa bắp*,…”. Một số phóng đại trong sử thi gần với tư duy thần thoại: “ *Trên bầu trời, ở đám mây đen, ai ai cũng thấy Mdrong Dăm lướt đi lướt lại như con thoi, người ta nhìn thấy Mdrong Dăm lấp la lấp lánh như các vì sao*”. Lối phóng đại kiểu này tạo nên vóc dáng kì vĩ của nhân vật anh hùng sử thi.
Cách so sánh thật hồn nhiên, chất phác nhưng giàu hình tượng: “
*Nhà dài như tiếng chuông”, “Hiên nhà dài bằng sức bay một con chim”, “Ngựa chạy như tiếng sông than, tiếng nước thở”*...
Đây là lối tả trùng điệp, điệp ngữ : “
*Hãy đánh lên các chiêng có âm vang, những chiêng có tiếng đồng, tiếng bạc! Hãy đánh lên tất cả cho ở dưới vỡ toác các cây đòn ngạch, cho ở trên gãy nát các cây xà ngang...”, “Thế là bà con xem, nhà Đăm Săn đông nghẹt khách, tôi tớ chật ních cả nhà ngoài...Bà con xem, chàng Đăm Săn uống không biết say, ăn không biết no, chuyện trò không biết chán...Rõ ràng là tù trưởng Đăm Săn đang giàu lên, chiêng lắm la nhiều. Rõ ràng là Đăm Săn có chiêng đống, voi bầy, có bè bạn như nêm như xếp...”.*
- Ngôn ngữ giàu nhạc điệu. Dùng cách nói có vần điệu, tạo âm hưởng hài hòa, nhịp nhàng trong hình tượng. Dùng kết cấu đối xứng, tạo nên sự hài hòa, nhịp nhàng trong hình tượng.
+ Cảnh ăn chơi hội hè trong tiếng chiêng: “
*Đánh chiêng kêu nhất, chiêng ấm tiếng nhất! Đánh dần dần tiếng nó lan khắp xứ. Đánh bên dưới nó luồng qua sàn, đánh bên trên, nó vọng lên trời”.*
+ Cảnh lao động: “
*Một trăm người vạch luống - Hai ngàn người moi lỗ*”.
+ Cảnh đánh nhau ác liệt nơi chiến trường: “
*Một lần xốc tới, một lần xốc tới nữa, chàng vượt một đồi lồ ô. Chàng chạy vun vút qua phí đông, vun vút qua phía tây. Còn Mtao Mxây thì bước cao bước thấp chạy hết bãi tây sang bãi đông*”…
Cách diễn đạt ngôn từ đó tạo nên một hiệu quả đặc biệt rõ ràng: đó là âm hưởng uyển chuyển, nhịp nhàng của một bản nhạc và kết cấu chặt chẽ của một mạch văn xuyên suốt bản sử thi.
Sự hài hòa và nhịp nhàng ở những vế, những câu, những hình tượng như vậy được phát triển thành những điệp khúc mà ta thường gặp trong các sử thi. Những điệp khúc đó tạo nên khuôn mẫu tương đối bền vững, tạo thuận lợi cho việc diễn xướng và dễ tạo nên khung cảnh trùng điệp trong các sử thi anh hùng. Cách nói theo kết cấu đối xứng nhịp nhàng là một biện pháp được các nghệ nhân dân gian sử dụng có tính chất phổ biến, là quy luật chi phối sự cấu tạo vần điệu, cấu tạo các vế trong câu, các câu và các đoạn câu cùng với các hình tượng được xây dựng.
- Ngôn ngữ mang tính kịch
+ Đối lập trong ngôn ngữ đối thoại:
Đăm Săn.
*- Mau xuống ta đánh nhau.*
Mtao Grư. –
*Ơ bạn, lên đây tôi lễ một con trâu.*
Đăm Săn.
*– Sao còn lễ trâu cho ta. Vợ tao mày đã bắt, cũng như mày chặt chân tao, lôi tim tao khỏi bụng. Tao chặt hiên nhà mày tao gọt đĩa, tao đốt cầu thang, đốt nhà mày đây.*
+ Mô tả ngoại hình nhân vật: “
*Mtao Mxây là một tù trưởng giàu mạnh. Gông cùm, tù binh trật cả làng. Lông chân dầy như đắp lên một lớp. Lông mày sắc như đá mài. Con mắt sáng ngời như đã uống hết một chung rượu, đến nỗi một con trâu lớn cũng không dám đi qua*”. Trước mắt chúng ta rõ ràng đây là chân dung của một con người hung bạo tàn ác, trông có vẻ dữ tợn, ghê sợ. Còn Đăm Săn thì lại được mô tả như sau: “ *Nó không biết Đăm Săn à? Nó không biết tù trưởng dầu đội khăn kép và vai mang túi da. Nó không biết Đăm Săn có danh tiếng đến tận thần linh sông núi, không có một tướng nào mà không biết đến Đăm Săn. Nó không biết rằng Đăm Săn đây không có ai bì kịp*…”. Rõ ràng đây là hình ảnh một con người có tư thế đàng hoàng, lẫm liệt, có uy danh lừng lẫy khắp nơi, đối lập hẳn với hình ảnh một con người mạnh khỏe nhưng hung ác.
+ Dựng lên tình thế tương phản gây nên tình huống kịch khá sinh động, làm nổi lên những tính cách khác nhau của các nhân vật.
-Mtao Mxây: “
*Khoan khoan, để tao xuống đất. Đừng vội đâm tao trước lúc tao xuống.*”
-Đăm Săn: “
*Tao không thèm đâm mày trước lúc mày xuống. Con lợn dưới đất tao không đâm thì mày tao cũng không đâm*”.
Đoạn đối thoại ngắn gọn này làm nổi rõ hai tính cách khác nhau: một đằng là một kẻ tỏ ra nhút nhát lo sợ. Còn một bên là một con người có tư thế hiên ngang, đầy vẻ khí khái.
+ Ngôn ngữ diễn xướng sinh động của người kể: lời kể bình thường, lời hát lên bỗng xuống trầm, điệu bộ, sắc thái diễn cảm,…
Đúng như Gooc Ki đã nhận xét một cách sâu sắc: “
*Cái đẹp được nhận thức là sự kết hợp nhiều chất liệu khác nhau, kể cả âm thanh, màu sắc, từ ngữ, nhờ đó mà con người, nhà thiện nghệ chế tạo nên một hình thái tác động vào cảm xúc và lý trí như một sức mạnh khiến cho mọi người đều ngạc nhiên, tự hào và vui sướn*g”.

WARC-Truncated: length

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Cache-Control: private, max-age=0

X-Content-Type-Options: nosniff

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Server: GSE